Gece Çalışan İşçi ve Personelin Hakları Nelerdir?

Gece Çalışan İşçilerin Hakları, 20.00 – 06.00 saatleri arasında çalışan işçinin sahip olduğu haklardır. Söz konusu düzenlemeye göre işçilere gece fazla çalışma yaptırılamaz. Çocuk ve genç işçilerin gece dönemine denk gelen vardiyada çalıştırılması yasaktır.

İşçilerin gece yaptıkları çalışma süresi 7,5 saati aşamaz. Ancak istisna olarak özel güvenlik, sağlık hizmetleri ve turizm alanlarında görev yapan işçilerden yazılı onay alınması halinde bu çalışma saatleri aşılabilir. Yasal tanımlara uygun şartlarda çalışmayan işçilerin haklı fesih yaparak tazminat alma hakkı vardır.

Gece vardiyasında çalışan işçilerin hakları, Türk iş hukukunda özel düzenlemelerle koruma altına alınmıştır. Gece çalışması vücut saati ve sosyal hayat açısından zorlu olduğu için 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler, gece çalışan işçilere bazı özel haklar ve sınırlar tanımlamıştır.

Bu yazıda, gece çalışmasının tanımı, yasal süre sınırları, gece mesaisinde işçi hakları ve işverenin yükümlülükleri sade bir dille anlatılmaktadır. Ayrıca gece vardiyasında çalışanların sıkça merak ettiği soruların cevaplarına da yer verilmiştir.

Gece Çalışması Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu‘na göre gece çalışması, en geç saat 20:00’de başlayıp en erken 06:00’da sona eren ve toplamda en fazla 7.5 saat süren çalışma dönemidir. Bu saatler arasında yapılan iş, gece çalışması olarak kabul edilir. Örneğin bir işçi akşam 22:00’den sabah 05:00’e kadar çalışıyorsa bu bir gece çalışmasıdır.

Kanun, belirlenen 20:00-06:00 saatlerinin işçi lehine esnetilebileceğini (örneğin 21:00-05:00 olarak düzenlenebileceğini) ancak aleyhe genişletilemeyeceğini vurgular. Yani işveren, gece dönemi başlangıç ve bitiş saatlerini daha dar tutabilir fakat gece çalışma süresini uzatamaz.

İş yerinde üretimin veya hizmetin 24 saat aralıksız sürmesi gerekmiyorsa, gece çalışması yaptırılmaması esastır. Kanun, faaliyetleri gece çalışması olmadan sürdürülebilen işyerlerinde sadece gündüz çalışılmasını öngörür.

Her işveren, gece vardiyasına geçmeden önce işinin niteliğini değerlendirmeli, eğer gece çalışması bir zorunluluk değilse, çalışanları gece mesaisine bırakmamalıdır. Bu kural, çalışanların gereksiz yere gece çalıştırılmasını önlemeyi amaçlayan önemli bir işçi koruma ilkesidir.

Gece Çalışma Süresi ve Sınırlamaları

Gece çalışan işçilerin günlük çalışma süresi yasal olarak 7,5 saati aşamaz. Yani bir işçi gece vardiyasında en fazla yedi buçuk saat çalıştırılabilir. Bu sınırlama, gece çalışmasının insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için getirilmiştir.

Gece vardiyalarında fazla mesai yaptırılması yasaktır. Kanunen gece çalışmasında 7,5 saatin üzerinde çalışmak mümkün değildir.

Ancak, İş Kanunu bazı istisnai sektörler için bu 7,5 saat sınırını esnetmiştir. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetleri gibi faaliyetlerin kesintisiz devam etmesinin zorunlu olduğu işler kapsamında, işçilerden yazılı onay almak şartıyla gece 7,5 saatten fazla çalışma yaptırılabilir. Bu istisna, örneğin bir hastanede veya otelde gece boyunca hizmet aksamasın diye, çalışanın rızasıyla vardiyanın uzatılabilmesini sağlar.

Gece çalışmasının haftalar arası dağılımı da kurallara tabidir. Postalar (vardiyalar) halinde çalışma yapılan işyerlerinde, bir işçinin sürekli olarak gece vardiyasında bırakılması yasaktır. Yönetmelik gereği gece ve gündüz vardiyaları en geç bir hafta sonunda değiştirilmelidir.

Örneğin bir hafta gece vardiyasında çalışan işçinin, sonraki hafta gündüz vardiyasında çalışması gerekir. İki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir. Ancak hiçbir işçi sürekli arka arkaya gece vardiyasına yazılamaz.

Vardiyası değiştirilen işçiye, diğer posta çalışmasına başlamadan önce en az 11 saat dinlenme süresi verilmek zorundadır. Bu düzenlemeler, çalışanların biyolojik saatlerine uygun şekilde dinlenebilmeleri için getirilmiştir.

Gece Çalışma Süresi ve Sınırlamaları

Gece Çalışmasında İşçinin Yazılı Onayı

Kanuna göre, gece döneminde 7,5 saat veya daha az süreyle çalışma yaptırmak için işçiden ekstra onay almaya gerek yoktur. İş sözleşmesinde gece çalışması öngörülmüşse veya vardiyalı sisteme girileceği belliyse, işçi zaten buna onay vermiş kabul edilir.

Ancak gece çalışmasının 7,5 saatin üzerine çıkacağı durumlarda işçinin yazılı onayının alınması zorunludur. Özellikle yukarıda bahsedilen turizm, güvenlik, sağlık gibi istisna kapsamındaki sektörlerde, eğer işveren gece vardiyasını uzatmak istiyorsa çalışanından önceden yazılı onay belgesi temin etmelidir. Bu yazılı onay, işçi işe girerken sözleşmeye konulabilir veya sonradan ek bir belge ile alınabilir.

İşçi, gece 7,5 saatten fazla çalışmaya onay vermiş olsa bile, sağlık durumunun elverişli olmaması halinde veya haklı bir nedenle bu fazla gece çalışmasını reddedebilir. Örneğin işçinin sağlığı gece uzun süre çalışmaya uygun değilse ya da zaman içinde gece çalışması nedeniyle sağlık sorunları baş gösterirse, alınmış olan onay işvereni tek başına sonsuza dek bağlamaz.

Ayrıca Yargıtay, işçinin gece 7,5 saat üstü çalışmaya verdiği onayın her yıl yenilenmesi gerektiğine dikkat çekmiştir. Bu da, işçinin koşullarının değişebileceği ve kalıcı bir onayın adil olmayacağı düşüncesine dayanır.

Gece Çalışmasında İşçi Hakları Nelerdir?

Gece vardiyasında çalışan işçilere tanınan başlıca hak ve korumalar şunlardır:

• Azami Çalışma Süresi: Gece mesaisinde bir işçi en fazla 7,5 saat çalıştırılabilir. Bu sürenin aşılması kanunen yasaktır ve istisnalar dışında gece fazla mesai yaptırılamaz. İşveren, işçinin onayı olsa bile (istisnai sektörler hariç) gece 7,5 saati geçmemelidir.
• Fazla Mesai Yasağı: Gece vardiyalarında fazla mesai yapmak kural olarak yasaktır. Gece çalışması, diğer vardiyalardan farklı olarak ek çalışmaya kapalıdır. Eğer işçi haftalık 45 saati doldurmamış olsa bile gece vardiyasında 7,5 saatin üzerindeki her çalışma fazla mesai sayılır ve ücreti %50 zamlı ödenmelidir. Uygulamada, gece çalışması ücreti normal gündüz ücretine göre %50 zamlı kabul edilir, çünkü 7,5 saat üstü çalışmalar otomatikman fazla mesaidir. Bu, işçinin gece çalıştığı her ek saat için hakkını almasını sağlar.
• Çocuk ve Genç İşçi Yasağı: 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. İş Kanunu madde 73, özellikle sanayi sektöründe reşit olmayanların gece postasında çalışamayacağını emreder. Eğitim çağındaki veya reşit olmamış gençler, gece vardiyasına kalamazlar. Bu kural, genç işçilerin sağlık ve güvenliğini korumak amaçlıdır ve ihlali durumunda yaptırımlar uygulanır. Dolayısıyla, 18 yaş altı bir çalışanı gece mesaisine bırakmak kanuna aykırıdır.
• Kadın Çalışanların Gece Çalışması: Kadın işçilerin gece postasında çalıştırılması belirli koşullara bağlıdır. 18 yaşından büyük kadınlar, işe başlamadan önce işyeri hekiminden “gece çalışmasında sakınca yoktur” raporu almalıdır. Yani kadın çalışan, sağlık kontrolünden geçerek gece vardiyasına uygun olduğunu belgelemelidir. Gebe (hamile) kadın işçiler, hamileliklerinin 24. haftasından itibaren doğum gerçekleşene kadar gece çalıştırılamaz. Hamile olduğunu raporla belgeleyen bir kadın çalışan için gece vardiyası yasağı başlar.
• Yeni doğum yapmış ve emziren kadın çalışanlar, doğumdan sonra bir yıl boyunca gece vardiyasında çalıştırılamazlar. Bu süre içinde işveren, lohusa veya emziren annelere gece mesaisi veremez. Bu kurallar, anne ve bebeğin sağlığını korumak amacıyla getirilmiştir ve çalışan anne hakları kapsamında önemli bir yere sahiptir.
• Sağlık Kontrolleri: Gece çalışacak işçilerin sağlık durumlarının gece çalışmaya uygun olduğunun belgelenmesi işverenin sorumluluğundadır. Özellikle vardiyalı sisteme yeni geçecek veya gece işe alınacak personelin, işe başlamadan önce sağlık kontrolünden geçirilmesi gerekir. Periyodik sağlık kontrolleri de önemlidir. Mevzuata göre gece çalışan işçiler en geç iki yılda bir sağlık muayenesine tabi tutulmalıdır. Bu kontrollerin masrafı işveren tarafından karşılanır. Amaç, gece çalışmasının çalışanın sağlığında yol açabileceği olumsuz etkileri yakından izlemek ve gerekirse önlem almaktır.
• Eğer bir işçi gece çalışması nedeniyle sağlık sorunları yaşarsa ve “gece postasında çalışamaz” raporu alırsa, işveren imkanlar dahilinde o işçiyi gündüz vardiyasına geçirmelidir. İşçi, sağlık nedeniyle gece çalışmaya devam edemeyeceğini belgeliyorsa, işverenin bunu dikkate alması bir yükümlülüktür.
• Eşit Muamele ve Ayrımcılık Yasağı: Gece vardiyasının cezalandırma amacıyla veya belirli kişilere karşı bir ayrım aracı olarak kullanılması yasaktır. İşveren, tüm çalışanlarına adil davranmalı, kimseyi isteği dışında sürekli gece vardiyasında bırakıp diğerlerini daima gündüze almamalıdır. İşyerinde ayrımcılık yasağı, gece vardiyası dağılımında da geçerlidir. Örneğin sadece belirli bir çalışanı cezalandırmak amacıyla hep gece yazmak, diğerlerine hiç gece görevi vermemek hukuka aykırıdır. Böyle bir ayrımcılığa uğrayan işçi, durumu ispatlayarak ayrımcılık tazminatı talep edebilir. Kısaca, gece vardiyası planlaması objektif ihtiyaçlara göre yapılmalı, çalışanlar arasında adil bir dönüşüm sağlanmalıdır.
• İşçinin Dinlenme Hakkı: Gece çalışan işçilerin günlük ve haftalık dinlenme hakları da güvence altındadır. Günlük dinlenme (ara dinlenmesi) süresi, toplam çalışma süresine göre belirlenir ve gece vardiyasında da aynen uygulanır (7,5 saatlik çalışmada en az yarım saat ara dinlenme gibi). Ayrıca hafta tatili hakkı, gece çalışan işçileri de kapsar. İşçi, haftanın 6 günü çalışıyorsa 7. gün kesintisiz 24 saat hafta tatili kullanmalıdır. Gece vardiyasında çalışmış olması, onun hafta tatili hakkını ortadan kaldırmaz. İşveren, gece çalışanına da haftada en az bir gün izin vermek zorundadır.

Gece Çalışmasında İşçi Hakları Nelerdir?

Gece Vardiyasında Çalıştırılamayacak İşçiler

Kanun koyucu bazı çalışan gruplarını gece çalışma kapsamı dışında tutmuştur. Bunları özetlemek gerekirse:

• 18 Yaş Altı İşçiler: Yukarıda belirtildiği gibi, çocuk ve genç işçilerin gece çalışması yasaktır. Özellikle sanayi sektöründe, 18 yaşından küçük bir işçinin gece postasında çalışması kanunen mümkün değildir. Bu kural, gençlerin eğitim hayatını ve sağlığını korumayı hedefler. İşverenler, genç işçileri sadece gündüz vardiyasında ve yasal hafif işlerde istihdam edebilirler. Aksi takdirde, 18 yaş altı işçilerin çalıştırılması ile ilgili ağır yaptırımlarla karşılaşabilirler.
• Hamile ve Yeni Doğum Yapmış Kadınlar: Hamile işçiler 24. haftadan itibaren gece çalışamazlar. Yeni doğum yapmış (emziren) işçiler ise doğum sonrası 1 yıl boyunca gece vardiyasına verilemez. Bu süre zarfında işveren, anne çalışanı gece vardiyasından muaf tutmalıdır. Eğer işveren bu yasağı ihlal ederse, çalışan işe gelmeyi reddedebilir ve hukuki süreç başlatabilir. Çalışan anne hakları kapsamında, bu kuralın ihlali ciddi bir ayrımcılık ve iş sağlığı ihlali sayılır.
• Engelli ve Kronik Hastalığı Olanlar: İş Kanunu’nda doğrudan engelli işçilerin gece çalışmasıyla ilgili bir yasak bulunmasa da, bazı özel düzenlemeler ve kamu mevzuatında kısıtlamalar vardır. Örneğin engelli memurlar isteği dışında gece nöbetine bırakılmamalıdır (657 sayılı Kanun kapsamında). Özel sektörde de, eğer engel durumu gece çalışmasını güçleştiriyorsa, işverenin bunu dikkate alması beklenir. Benzer şekilde, sürekli gece çalışması sağlık riski doğuracak kronik rahatsızlığı olan çalışanlar da uygun işlerde gündüz görevlendirilmeyi talep edebilir.
• Yeraltı ve Maden İşçileri: Bazı çok tehlikeli işlerde gece çalışması ayrı düzenlenmiştir. Özellikle maden ocakları gibi yer altında çalışma gerektiren işlerde, belirli sınırlamalar ve ek dinlenme süreleri uygulanır. İş Kanunu’na göre kadın çalışanlar yer altı maden işlerinde zaten çalıştırılamaz. Erkek işçiler için de bu gibi ekstrem koşullarda gece çalışması özel kurallara tabidir.

Özetle, yasalar gece çalışma yasağı kapsamına giren grupları net biçimde tanımlamıştır. İşverenlerin, çalışanlarını gece vardiyasına planlarken bu yasaklı kategorileri bilmesi ve buna göre hareket etmesi gerekir. Aksi halde, işçiler için haklı fesih imkanı doğabilir veya idari para cezaları söz konusu olabilir.

Gece Çalışmasında İşverenin Yükümlülükleri

Gece vardiyası uygulayan işverenlerin, işçilere karşı dikkat etmeleri gereken çeşitli yükümlülükleri vardır:

• Sağlık Raporu ve Kontrol: İşveren, gece çalışacak işçinin bu çalışmaya uygun sağlık durumuna sahip olduğunu kontrol ettirmek zorundadır. Özellikle kadın işçiler için işe başlamadan önce alınan sağlık raporu şarttır. Genel olarak tüm gece çalışanlar, periyodik sağlık muayenesine tabi tutulmalıdır. İşveren, en geç iki yılda bir gece çalışanını sağlık kontrolünden geçirmeli ve bundan doğan masrafları üstlenmelidir. Bu yükümlülük, gece çalışmasının çalışan üzerinde yaratabileceği sağlık risklerini erken tespit etmeye yöneliktir.
• Güvenli Çalışma Ortamı: Gece çalışma saatlerinde iş yerinin yeterli aydınlatmasını sağlamak, işverenin temel sorumluluklarından biridir. Loş veya tehlikeli bir ortamda gece mesaisi yaptırmak, iş sağlığı ve güvenliği kurallarına aykırıdır. İşyeri, gece çalışanlar için güvenli olmalı, aydınlatma, ısıtma, ulaşım gibi konularda gerekli tedbirler alınmalıdır. Özellikle vardiyası gece biten çalışanların evine güvenli ulaşımı konusunda işveren duyarlı olmalıdır (servis imkanı sağlamak gibi, eğer çalışma saatleri toplu taşımanın olmadığı zamana dek geliyorsa).
• Vardiya Planlaması: İşveren, vardiya sistemini adil ve kanuna uygun biçimde planlamalıdır. Gece vardiyası sürekli aynı çalışan üzerinde bırakılamaz. Vardiya değişikliği esaslarına uyulmalı, işçilere dönüşümlü olarak gece/gündüz görev verilmeli ve her vardiya geçişinde yeterli dinlenme süresi tanınmalıdır. Eğer işveren, iş sözleşmesinde olmayan şekilde bir çalışanı gece vardiyasına geçirmek istiyorsa, bu çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılır ve yazılı onay almadan değişiklik yapılamaz. Kısacası, gece çalışması düzenlemesinde işveren hem kanuni sınırlara hem de çalışanın onayına riayet etmelidir.
• Ücret ve Fazla Mesai Ödemeleri: İşveren, gece çalışan işçinin ücretini zamanında ve eksiksiz ödemelidir. Kanunen, gece çalışması için normal ücret dışında ayrıca bir zamlı ücret tanımlanmamıştır, ancak fiilen gece 7,5 saati aşan her çalışma fazla mesai kabul edildiğinden bu kısım %50 zamlı ücret olarak ödenmelidir. Örneğin gece 8,5 saat çalışan bir işçiye, 1 saatlik fazla çalışması için normal saatlik ücretinin yarısı kadar ek ödeme yapılmalıdır. Eğer işveren, gece çalışmasına rağmen bu ücretlendirmeyi yapmaz veya eksik yaparsa, işçi için hak doğar. Fazla mesai ücreti alamayan işçi yasal yollara başvurabilir. Ayrıca gece çalışması yaptırılan işçilerin ücretleri gündüze göre düşük belirlenemez. Eşit işe eşit ücret ilkesi gereğince sadece gece çalışıyor diye bir işçiye ayrım yapmak yasaktır.
• İşçinin Talep ve Bildirimlerine Duyarlılık: Gece çalışan bir işçi, sağlık sorunu, aile durumu veya başka geçerli mazeretlerle gece vardiyasından gündüze geçmek isterse, işveren bu talebi değerlendirmelidir. Özellikle doktor raporu ile gece çalışması sakıncalı olduğu belgelenen çalışanların durumuna özen gösterilmeli, mümkünse gündüz işine alınmalıdır. Aksi halde işveren, işçiyi riske atmış olur ve sorumluluk üstlenir.

Gece Çalışmasında İşverenin Yükümlülükleri

Gece Çalışmasında İşçinin Fesih Hakkı

İşçi, gece çalışmasına ilişkin haklarının ihlal edilmesi durumunda, haklı nedenle fesih hakkını kullanabilir. Bu, işçinin iş sözleşmesini derhal sonlandırarak kıdem tazminatını talep edebileceği anlamına gelir. Hangi hallerde bu hakkın doğabileceğine bakalım:

• Sürekli Gece Vardiyası Uygulanması: Eğer işveren, işçiyi sürekli olarak gece vardiyasında çalıştırıyor ve dönüşümlü gündüz vardiyası imkanı vermiyorsa, işçi için haklı fesih sebebi oluşur. Kanun, sürekli gece postasında çalıştırılmayı yasakladığı için, bu kuralın ihlali işçiye sözleşmeyi tek taraflı bozma hakkı verir. Yargıtay kararları da bu durumu işçinin aleyhine esaslı bir değişiklik saymakta ve işçinin haklı fesihle kıdem tazminatını alabileceğini vurgulamaktadır. Örneğin işveren sizi aylarca sadece gece vardiyasına yazıyor ve itirazları dikkate almıyorsa, yasal olarak istifa edip kıdem tazminatı talep edebilirsiniz. Bu konuyu ayrıntılı ele aldığımız İşçi Sürekli Gece Vardiyasında Çalıştırılabilir Mi? yazımıza da göz atabilirsiniz.
• Yazılı Onay Alınmaksızın 7,5 Saat Üstü Çalışma: Turizm, güvenlik, sağlık gibi sektörlerde bile olsa, eğer işveren sizden yazılı onayınızı almadan gece 7,5 saatin üzerinde çalışmanızı ister veya yaptırırsa bu da haklı fesih sebebidir. İşçi, kendisinden yasal prosedüre aykırı şekilde fazla gece mesaisi talep edildiğinde işi bırakabilir. Bu durumda da kıdem tazminatına hak kazanır, çünkü işveren kanuna aykırı davranmıştır.
• Ücret ve Fazla Mesai Haklarının Ödenmemesi: Gece çalıştığınız halde kanunen almanız gereken ücret, zamlı ücret veya diğer haklar ödenmiyorsa iş akdinizi sona erdirme hakkınız vardır. Özellikle gece çalışması ücreti ve fazla mesai ücreti eksik ödeniyorsa ya da hiç ödenmiyorsa, bu durum işçi için haklı fesih sebebidir. Ücret, iş sözleşmesinin en temel unsurlarındandır. Ödenmemesi güven sarsıcı bir davranıştır ve işçi maaşı için beklemek zorunda değildir.
• Sağlık Nedenleri: Gece vardiyasında çalışamayacağına dair sağlık raporu alan bir işçinin hala gece çalıştırılması, işçiye derhal fesih hakkı verir. Örneğin “bu işçi gece postasında çalışamaz” şeklinde bir sağlık raporunuz varsa ve işveren bunu dikkate almadan sizi gece vardiyasına devam ettiriyorsa, sözleşmenizi sonlandırıp yasal haklarınızı (kıdem tazminatı gibi) talep edebilirsiniz. Bu, işçinin sağlığını korumak adına tanınmış bir haktır.
• Ayrımcılık ve Mobbing Amaçlı Gece Çalışması: İşverenin sizi yıldırmak veya cezalandırmak kastıyla sürekli geceye koyduğunu, ayrımcılık yaptığını düşünüyorsanız ve bunu somut olarak gösterebiliyorsanız, bu da haklı feshe yol açabilir. Örneğin benzer durumda olan diğer çalışanlar dönüşümlü çalışırken, sadece sizi hep geceye bırakıyorlarsa ve bundan ötürü mağdur oluyorsanız, iş akdinizi haklı sebeple feshedebilirsiniz. Üstelik bu durumda ayrımcılık tazminatı davası bile gündeme gelebilir.

Gece Çalışmasında İşçinin Fesih Hakkı

Haklı nedenle fesih halinde işçi, ihbar süresi beklemek zorunda kalmadan işi bırakabilir ve kıdem tazminatını alabilir. İhbar tazminatı ise işçi tarafından talep edilemez (çünkü işçi istifa etmiş olur), ancak işveren de işçiden ihbar süresi çalışmasını isteyemez.

Böyle bir fesih durumunda yapılması gereken, fesih dilekçesinde haklı nedeni açıkça belirtmek ve mümkünse bu nedeni belgeleyebilmektir (örneğin fazla mesai ödenmediğine dair bordrolar, sürekli gece yazıldığına dair vardiya çizelgeleri, sağlık raporu gibi).

Haklı fesihle ayrılan işçi, yasal haklarını (kıdem tazminatı, varsa ödenmemiş ücretler, yıllık izin ücreti vb.) talep edebilir. İhbar tazminatı ise haklı fesihte işçi lehine doğmaz, ancak işçiden de kesilemez.

Özetle: Gece çalışan işçiler, kanunun kendilerine tanıdığı hakların ihlal edilmesi durumunda işten ayrılma ve tazminat talep etme haklarına sahiptir. Bu noktada bir iş hukuku avukatından danışmanlık almak yararlı olabilir. Zira haklı fesih süreci ve sonrasındaki tazminat talepleri, hukuki usullere uygun yürütülmelidir.

Gece Çalışan İşçilerle İlgili Yargıtay Kararları

Gece çalışan işçilerle ilgili bazı Yargıtay Kararları’nı bu başlık altında derledik.

Gece Çalışan İşçi Yargıtay Kararı – 9. HD., E. 2015/11786, K. 2018/5898, T. 21.03.2018

“Yine işçilerin gece çalışmaları Yasanın 69 uncu maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca günde yedibuçuk saati geçemez. Yasada belirtilen bu süre günlük çalışmanın, dolayısıyla fazla çalışmanın bir sınırını oluşturur. Gece çalışmaları yönünden haftalık kırkbeş saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi, günde yedibuçuk saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.”
Davacı güvenlik görevlisinin haftalık 2 gün gündüz, 2 gün gece, 2 gün dinlenme esasına göre çalıştığı bir olayda, gece vardiyasında 7,5 saati aşan sürelerin fazla mesai sayılması gerektiği ve hesaplamanın haftanın çalışılan gün sayısına göre kademeli yapılması gerektiği vurgulanmıştır.^[1]

Gece Çalışan İşçi Yargıtay Kararı – 9. HD., E. 2015/23946, K. 2018/21068, T. 21.11.2018

“20:00-08:00 saatleri arasındaki çalışmanın yarısından fazlasının gece çalışması olarak geçmesi nedeni ile tamamının gece çalışması olarak kabulünün gerektiği ve haftalık fiili çalışma saati 45 saate ulaşmasa da ara dinlenmesi düşüldükten sonra artan fiili gece çalışması süresinin günlük 7,5 saat aşan kısmının fazla mesai olarak kabulünün gerektiği de gözetilmelidir.”
Bu karar, kısmen gündüz kısmen gece saatlerine denk gelen vardiyaların ne zaman tam olarak “gece çalışması” sayılacağını netleştirmesi bakımından önemlidir.^[2]

Gece Çalışan İşçi Yargıtay Kararı – 7. Hukuk Dairesi, E. 2013/22706, K. 2014/11110, T. 22.05.2014

İşçilerin gece çalışmaları günde yedi buçuk saati geçemez (İş Kanunu, m.69/3). Bu durum günlük çalışmanın, dolayısıyla fazla çalışmanın sınırını oluşturur. Gece çalışmaları yönünden, haftalık kırk beş saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa da günde yedi buçuk saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.
Somut olayda, davacının işyerinde ara dinlenmeler düşüldükten sonra, hafta içi 12 saat çalışma 36 saat dinlenme, hafta sonu ise 14 saat çalışma ve 34 saat dinlenme şeklinde çalıştığı ve gece çalışması yaptığı sabittir.
Bilirkişi, gece çalışmaları yönünden günde 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerektiği kabulü ile 12 saat çalışma yapılan gecelerde 12-7,5=4,5 saat, 14 saat çalışma yapılan gecelerde 14-7,5=6,5 saatlik sürelerin gece fazla çalışması niteliğinde olduğunu, davacının bir hafta 20 saat, diğer hafta 15,5 saat fazla çalışması olduğunu kabul ederek alacakları günlük 1 saate denk gelen ücretin %50 artırılmış kısmı üzerinden hesaplamıştır.
Bilirkişi gece çalışmalarını iki haftanın ortalamasını alarak hesaplamışsa da fazla çalışmanın haftalık esasa göre her hafta için ayrı ayrı yapılmaması hatalıdır. 4857 sayılı Kanun m.69’a göre gece çalışması, çalışma hayatında “gece” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönemdir.
Davacının çalışma saatleri itibariyle çalışmaları gece çalışması niteliğinde ise de, 16:00-20:00 ile sabah 06:00-08:00 saatleri arası çalışması gece çalışma saatleri dışında kaldığından, bu saatlerin gece çalışması sayılacağına ilişkin yönetmelik de bulunmadığından bilirkişinin günlük hafta içi 12 ve hafta sonu 14 saatin tamamını gece çalışması olarak değerlendirmesi hatalıdır. Haftalık çalışma süresi kural olarak 45 saat olup bu haftalık fazla çalışma süresini aşan kısım fazla çalışmadır.
Ancak gece çalışmalarının 7,5 saati geçen kısmı m.69’a göre fazla çalışma niteliğinde olup, 45 saat aşılmasa da o günlerde 7,5 saati aşan kısımlar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir. Davalı işveren bu fazla çalışmanın normal kısmını yani 45 saat içinde kalan kısmının aylık ücret içinde ödemiştir. Bu durumda davacının 7,5 saati aşan kısımlar açısından sadece %50 zamlı kısım alacağı bulunmaktadır.^[3]

Gece Çalışan İşçilerin Hakları İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Gece çalışan işçilerin hakları ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Yusuf Emrehan Sucu

Tam burslu olarak eğitimini sürdürdüğü Kadir Has Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni tamamlamıştır. Hukuk eğitimi sırasında birden fazla sertifika programını tamamlamış, kurgusal mahkemelerde sıkça rol almıştır. İş Hukukuna ilişkin alacaklar ve Tazmin...

Tüm yazıları