Basın İş Kanununa Göre Gazetecilerin Hakları

Gazetecilerin hakları, kısaca Basın İş Kanunu da denilen 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’da düzenlenmektedir. Kanun, gazetecileri işveren karşısında koruyan özel hükümler içerir.

Bu yazıda gazetecilerin kıdem tazminatı, çalışma süresi, fazla mesai, ihbar tazminatı, yıllık izin, ücret, sosyal güvenlik, işe iade ve tazminat haklarını ele aldık. Konuyla bağlantılı işe iade davası sürecine de değindik.

Basın İş Kanununa Tabi Sayılan Kişiler

Türkiye’de yayınlanan gazete, internet haber siteleri ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunundaki “işçi” tarifi şümulü haricinde kalan kimseler ile bunların işverenleri Basın İş Kanunu’na tabidir. Basın İş Kanunu’na tabi olmakla birlikte İş Kanunu’na tabi olmayan kimseler gazeteci olarak adlandırılmaktadır. Basın İş Kanunun kapsamına giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denmektedir.

Devlet, vilayet ve belediyeler ile İktisadi Devlet Teşekkül ve müesseseleriyle sermayesinin yarısından fazlası bu teşekküllere ait şirketlerde istihdam edilen memur ve hizmetliler Basın İş Kanunu’na tabi değildir.

BASIN İŞ KANUNUNA GÖRE GAZETECİLERİN HAKLARI

Basın İş Kanununa Göre Gazeteci Hakları

Basın İş Kanunu, gazetecilere birtakım haklar sağlamaktadır. Bu haklar şu şekilde sayılabilir:

• Kıdem tazminatı hakkı
• Çalışma süreleri ve fazla mesai hakkı
• İhbar tazminatı hakkı
• Yıllık izin hakları
• Ücret ve ödeme hakları
• Sosyal güvenlik hakları
• İşe iade davası ve tazminat hakları
• Sendikalaşma hakkı
• Sözleşmeyi fesih hakkı

Gazetecilerin Kıdem Tazminatı Hakkı ve Şartları

Gazetecilerin haklarından biri olan kıdem tazminatı Basın İş Kanunu altında düzenlenmekle birlikte, kanunda gösterilen sebeplerden biriyle sözleşmesi feshedilmiş olup belirli bir süre o yerde çalışmış olan gazeteciye, ya da gazetecinin ölümü halinde mirasçılarına, işveren tarafından yasal bir yükümlülük olarak ödenmesi gereken tazminat hakkıdır.

Basın İş Kanunu madde 6’ya göre kıdem tazminatının şartları şunlardır:

1. Meslekte En Az 1 Yıl Çalışmış Olmak: Kıdem hesaplanırken mesleğe ilk giriş tarihinden itibaren hesaplanarak 1 yıl şartının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. Deneme süresi kıdem hesabında dikkate alınırken başka bir meslekte çalışarak geçirilen süreler kıdemden sayılmamaktadır.
2. Sözleşmenin Feshedilmesi: Hizmet akdinin fesih bildirimi ile ihbar öneline uyulup uyulmaması önem arz etmeksizin sözleşmenin sona erdirilmesi ile gazetecilerin haklarından biri olan kıdem tazminatına hak kazanılacaktır. Basın İş Kanunu’nun madde 11/3’te sayılan sebeplerle haklı nedenle feshedilmesi halinde işverenin gazeteciye kıdem tazminatı ödeme zorunluluğu bulunmamaktadır.

Kıdem tazminatının hesaplanmasında gazetecilik mesleğinde çalışılan süre dikkate alınır. Gazeteciye her hizmet yılı veya küsuru için son aylığı esas alınmak suretiyle, her yıl için bir aylık ücreti miktarında kıdem tazminatı verilir.

Kıdem tazminatında bir tavan uygulanmaz. Diğer işçilerde olduğu gibi üst sınır yoktur. Gazetecinin son brüt ücreti ne kadar yüksekse, tazminat o rakam üzerinden hesaplanır. ^[1] Kıdem tazminatı tutarınızı Kıdem Tazminatı Hesaplama aracıyla hesaplayabilirsiniz.

Gazetecilerin Kıdem Tazminatı Hakları

Basın İş Kanunu’na Göre Gazetecilerin Çalışma Süreleri ve Fazla Mesai Hakkı

Basın İş Kanunu ek madde 1’deki çalışma müddeti ve fazla mesai saatlerine ilişkin düzenleme şöyledir:

• Gazetecilerin günlük çalışma süreleri gece ve gündüz devrelerinde sekiz saattir. Çalışma süreleri sözleşme ile azaltılabilir.

1. Sürekli gece çalışanların hafta tatili iki gündür. Sürekli gece çalışan gazetecilerin haftalık çalışma süresi kırk saattir.
2. Gündüz çalışan gazetecilerin hafta tatili bir gündür. Haftalık çalışma saati 48 saattir.

Fazla Mesai: Gazetecilerin günlük çalışma süreleri gece ve gündüz devrelerinde sekiz saatten fazla çalışma yapılması halinde fazla mesai yapıldığı kabul edilmektedir. Ek madde 1’e göre günlük fazla mesai üç saati geçemez. Bu sınır aşılsa da fiilen yapılan çalışma için gazeteci ücrete hak kazanır. Her bir fazla çalışma saati için verilecek ücret, normal çalışma saati ücretinin %50 fazlasıdır. Gazetecinin saat 24’ten sonra yaptığı fazla çalışma için ücreti %100 zamlı ödenir.

Gazetecilerin İhbar Tazminatı Hakkı

Fesih bildiriminin gazeteciye bildirilme süreleri bulunmaktadır. Bu süreler:

• Gazetecinin kıdemi 5 yıldan daha az ise 1 ay,
• Gazetecinin kıdemi 5 yıldan fazla ise 3 ay öncesinden bildirim yapılması gerekmektedir.

Bu sürelere uyulmaması halinde gazetecilerin haklarından birisi olan ihbar tazminatı gündeme gelir. Gazetecinin o iş yerinde işe başladığı tarih bu tazminat bakımından önemliyken, en son aldığı ücret üzerinden hesaplama yapılır. Sözleşmenin işveren tarafından feshi durumunda ödenen bu tazminat, ihbar önellerine uyulmaması halinde doğar. İşveren tarafından sözleşmesi sona erdirilen gazeteciye, feshi ihbar edilen sözleşmenin ilgili olduğu her hizmet yılı veya küsuru için, son aylığı esas olmak suretiyle her yıl için bir aylık ücreti miktarında tazminat verilir.

Gazetecilerin İhbar Tazminatı Hakkı

Basın İş Kanunu Kapsamında Gazetecilerin Yıllık İzin Hakları

Gazetecilerin haklarından birisi olan yıllık izin hakları, gazetecilik mesleğinde ne kadar çalıştığı esas alınarak hesaplanır. Hesaplama yapıldığında karşımıza çıkan yıllık izin hakları şu şekildedir:

• Günlük bir yayında çalışan bir gazeteciye, en az bir yıl çalışmış olmak şartıyla, yılda dört hafta tam ücretli izin verilir.
• Gazetecilik mesleğindeki hizmeti on yıldan yukarı olan bir gazeteciye, altı hafta ücretli izin verilir.
• Günlük olmayan yayınlarda çalışan gazetecilere her altı aylık çalışma devresi için iki hafta ücretli izin verilir.

Gazeteci İşten Çıkarıldığında Hakları Nelerdir?

Yukarıda da açıklandığı üzere gazetecilerin haklarından birisi olan kıdem tazminatı, şartlar sağlandığı takdirde her bir kıdem yılı için ayrı ayrı olacak şekilde bir aylık ücret tutarında kıdem tazminatına hak kazandırır.

Fesih bildirim sürelerine uyulmaksızın sözleşmenin feshedilmesi halinde, bu süreye tekabül eden ücret tutarında gazetecilerin haklarından biri olan ihbar tazminatına hak kazanılır.

İş akdinin haklı nedenlerle feshedilmesi halinde ihbar önelleri bulunmadığından (derhal fesih) ihbar tazminatına hak kazanılmaz, fakat şartlar bulunduğu takdirde kıdem tazminatına hak kazanılır.

Bir yayının veçhe ve karakterinde gazeteci için şeref veya şöhretini, umumiyetle manevi menfaatlerini ihlal edici bir vaziyet ihdas edecek şekilde bariz bir değişiklik vukuu halinde gazetecinin haklı fesih halinden söz edilir. İşverenin haklı fesih hali ise, vazifesinin ifasıyla ilgili hususlarda gazetecinin bilerek veya ağır bir ihmali neticesi olarak mevkutenin itibar veya şöhretine halel verecek fiil ve harekette bulunması halidir.

Gazeteci İşten Çıkarıldığında Hakları Nelerdir?

Basın İş Kanunu’na Göre Gazetecilerin Ücret ve Ödeme Hakkı

Eskiden Basın İş Kanunu’nda fazla mesai ücretinin gününde ödenmemesi halinde her gün için %5 oranında fahiş bir gecikme zammı uygulanıyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi 2019 yılında verdiği bir kararla, fazla mesai ücretlerine uygulanan bu %5’lik ek ödemeyi “ölçülülük ilkesine aykırı” bularak iptal etmiştir. ^[2] Dolayısıyla artık zamanında ödenmeyen fazla mesailer için sadece yasal faiz talep edilebilir. Normal aylık ücretin geç ödenmesi durumunda ise bu %5’lik yaptırımın uygulanabilirliği konusunda hukuki tartışmalar devam etmektedir.

Gazetecilerin İş Güvencesi: Basın İş Kanunu’na Göre Haklar ve Koruma

Gazetecilerin iş güvencesi, işverenin keyfi tutumunu önleme, iş sözleşmesinin işçi açısından zayıflığını giderme, gazetecilerin haklarını koruma gibi fonksiyonlar üstlenen, gazeteciyi koruyan bir kavramdır. İş güvencesi hükümlerinin en az 30 işçi çalıştıran işyerlerini kapsaması nedeniyle bütün gazeteciler kapsam dahilinde değildir.

Yargıtay’ın gazeteci ve işveren arasında akdedilen sözleşmelerin yazılılığını ispat şartı olarak kabul etmesi, gazetecilerin çalışma koşullarında belirlilik yaratma amacı taşımaktadır. Gazeteci aleyhine sonuçlar ortaya çıkmasının önüne geçilerek gazeteciye iş güvencesi sağlanmaya çalışılmıştır.

Gazetecinin iş güvencesinden yararlanabilmesi için bazı şartlar kanunun ilgili maddelerinde düzenlenmiştir:

1. İş Kanunu’na veya Basın İş Kanunu’na Tabi Olma
2. İş Sözleşmesinin Feshedilmesi
3. Gazetecinin Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi ile Çalışması
4. Otuz veya Daha Çok Gazeteci Çalıştığı İşyerinde Çalışma
5. İşyerinde En Az Altı Aydan Beri Çalışıyor Olmak
6. Gazetecinin Belirli Nitelikteki İşveren Vekillerinden Olmaması

Gazetecilerin İş Güvencesi Hakları

Basın İş Kanunu’na Göre Gazetecilerin Sosyal Güvenlik Hakları

Gazeteciler Sosyal Sigortalar Kanunu kapsamındadır. Gazeteciler kısa süreli sigorta kollarından faydalanmaktadır.

1. İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sigortası: Sosyal Sigortalar Sağlık İşlemleri Tüzüğü’nde yer verilen cetvele göre, gazetecinin hastalanması ve bu hastalığın gazeteci işe başladıktan sonra en az 3 yıl içerisinde ya da işten ayrıldıktan sonra en fazla 3 yıl içerisinde gerçekleşmesi halinde bu hastalık meslek hastalığı sayılmaktadır. Bu cetvele bağlı olarak bazı hastalıklarda bu süre daha kısa olabilmektedir.
2. Hastalık Sigortası: Gazetecinin uğradığı hastalık sebebiyle iş akdi işveren tarafından feshedilemez. Ancak bu hastalığın altı aydan fazla uzaması halinde, tazminat verilmek suretiyle akdin feshine gidilebilir. Hastalığın 6 aydan fazla sürmesi halinde sözleşmenin tazminat verilerek sona erdirilmesi durumunda, gazeteci azami bir yıl içerisinde iyileşirse eski işine tercihen alınır.
3. Analık Sigortası: Gazetecinin hamileliği durumunda, hamileliğin yedinci ayından itibaren doğumun ikinci ayının sonuna kadar izinli sayılır. Bu süre zarfında gazeteci son aldığı ücretin yarısını alır. Erkek gazeteci, eşinin hamileliği nedeniyle bu ödemeden yararlanamaz.

Gazeteciler uzun süreli sigorta kollarından da faydalanabilir. Sigortalılık süreleri her tam yılı için 90 gün eklenir. Bu uygulamaya yıpranma payı da denir. Eklenen süre toplamda beş yılı geçemez, yarısı emeklilik yaş şartından düşülür.

Malullük sigortası bakımından itibari süre eklenmek suretiyle, gazeteciler diğer işçiler ile aynı haklara sahip olur.

Kadının 58, erkeğin 60 yaşını doldurmuş olması ve en az 7.200 prim ödeme gün sayısının bulunması halinde gazeteciler yaşlılık aylığından faydalanabilir. ^[3] 8 Eylül 1999 öncesi sigortalı olan gazeteciler için yaş şartı aranmaz, sigortalılık süresi ve prim gün sayısı şartı sigorta başlangıç tarihine göre kademeli olarak belirlenir. ^[4]

Ölüm sigortasından faydalanan işçinin ölümü halinde sigortalının yakınlarına aylık bağlanması, toptan ödeme yapılması, cenaze masrafı karşılığının verilmesi gibi yardımlar sağlanır.

Gazetecilerin Yasal Hakları: İşe İade Davası ve Tazminat Talepleri

Gazetecilerin haklarından birisi de işe iade davası açabilmesi ve tazminat talep edebilmesidir. İş güvencesine tabi gazetecinin, işverenin geçerli nedene dayanmadığına dair iddiası, feshin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren bir aylık hak düşürücü süre içerisinde iş mahkemesine götürülmek üzere işe iade davası açılabilir. Bu süre içerisinde feshin geçersizliğinin tespiti davası açılmazsa işverenin yaptığı fesih geçerli hale gelir.

İşe iade için öncelikle feshin geçersizliğine karar verilmesi şarttır. Feshin geçersizliğine dair karar tespit niteliğindedir. Tespit ettirmek için açılan dava uygulamada işe iade davası olarak adlandırılır. Mahkemenin işe iade kararı vermesi halinde işçinin 10 günlük süre içerisinde işverene başvuruda bulunması gerekir. Bu başvuru neticesinde işveren işçiyi işe başlatmalıdır. Gazetecinin süresi içerisinde başvurmasına ve işverenin çağırdığı halde işe başlamaması halinde, işverence yapılan ilk fesih geçerli bir feshin sonucunu doğurur. Bu halde işe başlatmama tazminatı, boşta geçen süre ücreti ve diğer hakların talebi mümkün değildir.

Mahkemenin işe iade kararı vermesi halinde, işçinin süresi içerisindeki başvurusuna rağmen işverenin işe başlamayacağını bildirmesi halinde bildirim tarihi fesih tarihi sayılır. Bir aylık başlatma süresi sonuna kadar açıkça işe davet edilmemesi halinde fesih tarihi bu bir aylık sürenin sonu olarak kabul edilir.

İş güvencesine tabi gazetecinin süresi içerisinde işe başvurmuş olmasına rağmen işveren tarafından işe başlatılmaması halinde, işe başlatmama tazminatına hak kazanır.

Gazetecilerin Yasal Hakları İşe İade Davası ve Tazminat Talepleri

Basın İş Kanununa Göre Gazetecilerin Hakları Hakkında Sorular

Basın İş Kanununa göre gazetecilerin hakları ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Haşim Elmas

Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi’nde Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir. Arabuluculuk, Uzlaştırmacılık ve Ceza alanlarında uzmanlık sertifikalarına sahiptir. Başta İş, T...

Tüm yazıları