Etik İhlal Nedir? Türleri, Şikayet Süreci ve Sonuçları

Bir kamu görevlisinin, kanun ve yönetmeliklerle belirlenen etik davranış ilkelerine aykırı tutum, işlem veya eylemde bulunması etik ihlal olarak tanımlanır. Türkiye’de bu alanın temel dayanağı 5176 sayılı Kamu Görevlileri Etik Kurulu Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile buna dayanılarak çıkarılan Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’tir. Kanunun amacı, kamu görevlilerinin uyması gereken saydamlık, tarafsızlık, dürüstlük, hesap verebilirlik ve kamu yararını gözetme gibi ilkeleri belirlemek ve bu ilkelere uyumu izlemektir.^[1]

Etik ihlal iddiası, ilgili kamu görevlisinin unvanına göre ya Kamu Görevlileri Etik Kuruluna ya da kurumun yetkili disiplin kuruluna taşınır. Kanunun kapsamı geniştir.

Genel bütçeli daireler, katma bütçeli idareler, kamu iktisadi teşebbüsleri, döner sermayeli kuruluşlar ve mahalli idareler bu kapsama girer. Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Türk Silahlı Kuvvetleri ve yargı mensupları ile üniversiteler ise kanunun kapsamı dışında bırakılmıştır.

Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri Nelerdir?

Yönetmelik, 5 ila 22. maddeleri arasında kamu görevlilerinin uyması gereken davranış ilkelerini tek tek düzenler. Her ilke aynı zamanda bir etik ihlal türünün de sınırını çizer. Bir ilkeye aykırı davranış, kural olarak o ilkenin ihlali sayılır.

Aşağıdaki tablo, en sık başvurulan ilkeleri ve karşılık geldikleri madde numaralarını bir araya getirir.

Bu ilkelerin ortak paydası, kamu görevlisinin görevini yürütürken kişisel çıkarını değil kamu yararını esas almasıdır. Etik Kurulu, bir başvuruyu değerlendirirken somut olayın bu maddelerden hangisine aykırılık oluşturduğunu tek tek tespit eder.

Bir eylem birden fazla ilkeyi aynı anda ihlal edebilir. Örneğin ihaleye fesat karıştırmaya yönelik bir talep hem çıkar çatışması hem de menfaat sağlama yasağı kapsamında değerlendirilir.

Etik İhlal Türleri ve Örnekleri

Etik ihlaller, Yönetmelikte sayılan ilkelerin her birine aykırı davranış biçiminde ortaya çıkabilir. Aşağıdaki başlıklar, mevzuatta en sık karşılaşılan ihlal tiplerini bir araya getirir.

Çıkar Çatışması

Yönetmeliğin 13. maddesi çıkar çatışmasını doğrudan tanımlar.^[2] Buna göre çıkar çatışması, kamu görevlisinin görevini tarafsız biçimde yürütmesini etkileyen ya da etkiliyormuş gibi görünen, kendisine, yakınlarına veya ilişkide bulunduğu kişi ve kuruluşlara sağlanan menfaatlerin bulunduğu durumdur.

“Çıkar çatışması; kamu görevlilerinin görevlerini tarafsız ve objektif şekilde icra etmelerini etkileyen ya da etkiliyormuş gibi gözüken ve kendilerine, yakınlarına, arkadaşlarına ya da ilişkide bulunduğu kişi ya da kuruluşlara sağlanan her türlü menfaati ve onlarla ilgili mali ya da diğer yükümlülükleri ve benzeri şahsi çıkarlara sahip olmaları halini ifade eder.”

Bir memurun, yakın akrabasının şirketiyle ilgili bir ihale sürecinde görev alması ya da bu şirket lehine bilgi paylaşması tipik bir çıkar çatışması örneğidir. Kamu görevlisi, çatışmanın farkına vardığı anda durumu üstlerine bildirmek ve menfaat kapsamına giren işlemden kendini uzak tutmakla yükümlüdür.

Hediye Kabul Etme ve Menfaat Sağlama

Yönetmeliğin 15. maddesi, kamu görevlisinin tarafsızlığını etkileyebilecek her türlü eşya ve menfaati hediye kapsamına alır ve kural olarak hediye almayı yasaklar. Görev yaptığı kurumla iş ilişkisi bulunan kişilerden alınan karşılama, veda veya kutlama hediyeleri, burs, ücretsiz seyahat ve konaklama bu yasağın kapsamındadır. Buna karşılık halka açık etkinliklerde kazanılan ödüller ile sembolik değeri bulunan tanıtım ürünleri yasak dışında tutulmuştur.

Görev ve Yetkinin Kişisel Çıkar İçin Kullanılması

Yönetmeliğin 14. maddesi, kamu görevlisinin görev, unvan ve yetkisini kendisi, yakınları veya üçüncü kişiler lehine menfaat sağlamak amacıyla kullanmasını yasaklar. Akraba, eş, dost veya hemşehri kayırmacılığı ile siyasal kayırmacılık bu maddenin kapsamına girer. Görev sırasında elde edilen gizli bilgilerin kişisel çıkar için kullanılması da aynı hükmün ihlali sayılır.

Kamu Kaynaklarının Kötüye Kullanılması ve Savurganlık

Kamu bina, taşıt ve diğer kaynaklarının kamusal amaç dışında kullanılması Yönetmeliğin 16. maddesiyle yasaklanmıştır. Aynı Yönetmeliğin 17. maddesi, mesai süresinin ve kamu kaynaklarının israf edilmeden, etkin ve tutumlu biçimde kullanılmasını öngörür. Resmi aracın özel işler için kullanılması ya da izinli gösterilerek harcırahtan yararlanılması bu başlığın somut örnekleri arasındadır.

Ayrımcılık, Kayırmacılık ve Gerçek Dışı Beyan

Yönetmeliğin 9. maddesi, kamu görevlisinin dil, din, felsefi inanç, siyasi düşünce, ırk ve cinsiyet gibi sebeplerle ayrım yapmasını, insan hak ve özgürlüklerini kısıtlayıcı davranışlarda bulunmasını yasaklar. Aynı madde, takdir yetkisinin keyfilikten uzak ve eşitlik ilkesine uygun kullanılmasını şart koşar. Yönetmeliğin 18. maddesi ise kamu görevlisinin yetkisini aşarak kurumunu bağlayan taahhütte bulunmasını ve gerçek dışı beyanat vermesini etik ihlal saymıştır.

Bildirim Yükümlülüğünün İhmali

Bir kamu görevlisinin, etik ilkelerle bağdaşmayan bir eylemden haberdar olmasına rağmen durumu yetkili makama bildirmemesi de Yönetmeliğin 12. maddesi çerçevesinde ayrı bir yükümlülük ihlalidir.^[3] Aynı madde, ihbarda bulunan kamu görevlisinin kimliğinin gizli tutulmasını ve kendisine zarar gelmemesi için tedbir alınmasını da güvence altına alır.

Etik İhlal Şikayeti Nasıl Yapılır?

Etik İhlal Şikayeti Kime Yapılır

5176 sayılı Kanunun 4. maddesi, başvuru mercisini kamu görevlisinin unvanına göre ikiye ayırır.^[4] En az genel müdür veya eşiti seviyedeki kamu görevlileri hakkındaki iddialar doğrudan Kamu Görevlileri Etik Kuruluna taşınır. Diğer kamu görevlileri için yapılan başvurular ise ilgili kurumun yetkili disiplin kurulunca, etik ilkelere aykırılık yönünden ayrıca değerlendirilir.

Başvuru, 3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanunda belirlenen esaslara göre yapılır. Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye’de ikamet eden yabancı gerçek kişiler başvuru sahibi olabilir. Kamu Görevlileri Etik Kurulu, başvuruları elektronik ortamda e-başvuru sistemi, e-posta veya posta yoluyla kabul eder.

Kurul, karalama amacı taşıyan, haklı bir gerekçeye dayanmayan veya yeterli bilgi ve belge içermeyen başvuruları değerlendirmeye almaz. Yargı organında görülmekte olan ya da karara bağlanmış bir uyuşmazlık hakkında da Kurula veya disiplin kuruluna başvuru yapılamaz. İnceleme sırasında yargı yoluna gidildiği anlaşılırsa işlem durdurulur.

Kurul, kendisine ulaşan başvuruyu en geç üç ay içinde sonuçlandırmak zorundadır.

Etik İhlalin Disiplin Hukukuyla İlişkisi ve Farkı

Etik İhlal ile Disiplin Suçu Farkı

Etik ihlal incelemesi ile disiplin soruşturması aynı olay üzerinden yürütülebilir, ancak ikisi farklı amaçlara hizmet eder. Kamu Görevlileri Etik Kurulu, bir eylemin etik ilkelere aykırı olup olmadığını tespit eder ve bu tespiti ilgili makama bildirir. Kurul doğrudan disiplin cezası veremez.

Cezayı, ilgili personel mevzuatı uyarınca yetkili disiplin amiri veya disiplin kurulu ayrıca değerlendirir.

5176 sayılı Kanunun 5. maddesi, Kurul tarafından yapılan inceleme ve araştırmanın genel hükümlere göre ceza kovuşturmasına veya tabi olunan personel kanunları hükümlerine göre disiplin kovuşturmasına engel oluşturmayacağını açıkça belirtir.^[5] Aynı fiil için hem etik incelemesi hem disiplin soruşturması hem de -suç oluşturuyorsa- ceza soruşturması eş zamanlı yürüyebilir. Bu üç süreç birbirinden bağımsız sonuçlanır, birinin sonucu diğerini otomatik olarak bağlamaz.

Disiplin soruşturmasıyla ceza yargılamasının nasıl etkileştiği kamu görevlileri açısından ayrı bir teknik sorun oluşturur. Bu konu Ceza Yargılamasının Memur Disiplin Soruşturmasına Etkisi başlıklı yazıda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Etik İhlalin Sonuçları

Kurul, bir başvuruyu incelediğinde etik ilkelere aykırılık tespit ederse sonucu yazılı olarak ilgililere bildirir. Kararın kamuoyuna Resmi Gazete yoluyla duyurulmasını öngören hüküm, Anayasa Mahkemesinin 4.2.2010 tarihli ve E.2007/98, K.2010/33 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.^[6]

Bu nedenle güncel uygulamada tespit doğrudan kamuoyuna ilan edilmez, ilgili makama bildirimle sınırlı kalır. Bildirim üzerine somut yaptırımı belirleme yetkisi, ilgili kurumun disiplin mercilerine aittir.

Etik ihlal oluşturan fiil, aynı zamanda tabi olunan personel mevzuatına göre bir disiplin suçu tanımına da uyuyorsa disiplin cezası uygulanabilir. Fiil, Türk Ceza Kanunu anlamında bir suç oluşturuyorsa -örneğin rüşvet veya zimmet gibi- ayrıca ceza soruşturması ve kovuşturması yürütülür.

Bir kamu görevlisinin aynı olay nedeniyle üç ayrı süreçle karşılaşması ilk bakışta ağır görünebilir. Oysa bu, hukuk düzeninin idari, disiplin ve ceza sorumluluğunu birbirinden bağımsız üç ayrı güvence olarak kurgulamasının doğal sonucudur.

Kamu görevlisi hakkında yürütülen bir etik veya disiplin sürecinde hak kaybı yaşanmaması için sürecin başından itibaren usule uygun savunma yapılması önem taşır. Bu noktada idare hukuku avukatı desteği almak, ilgili kişinin hem Kurul nezdindeki hem de disiplin kurulu nezdindeki haklarını korumasına yardımcı olur.

Etik İhlal Hakkında Sık Sorulan Sorular

Etik ihlal iddialarıyla karşılaşan kamu görevlileri ve vatandaşların en çok sorduğu sorular aşağıda yanıtlanmıştır.