Telafi Çalışması Nedir? Şartları ve Sınırları

Telafi çalışması, işçinin belirli zorunlu nedenlerle çalışamadığı süreleri daha sonra telafi etmesi anlamına gelen bir çalışma türüdür. Başka bir deyişle işçinin eksik kalan mesai saatlerini ileride tamamlamasıdır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 64. maddesinde telafi çalışması düzenlenmiştir.

Bu maddeye göre zorlayıcı sebeplerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatil günlerinden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, benzeri nedenlerle işyerinde normal çalışma süresinin önemli ölçüde altında çalışılması veya tamamen tatil olması ya da işçinin talebiyle kendisine izin verilmesi durumlarında, işveren dört ay içinde çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabilir. Cumhurbaşkanı bu süreyi gerektiğinde iki katına, yani sekiz aya kadar artırmaya yetkilidir.

Telafi çalışması, fazla mesai değildir. Yapılan çalışma normal çalışma süresinin telafisi olup kanunen fazla mesai sayılmaz.

Telafi çalışmasının amacı, işveren ve işçinin iş akdinden doğan karşılıklı yükümlülüklerini dengelemektir. Örneğin, beklenmeyen bir sebeple iş yerinde üretim durduğunda veya işçi kendi isteğiyle ekstra izin aldığında, ortaya çıkan eksik çalışma süresi telafi çalışmasıyla kapatılır.

Bu sayede işçi, işini kaybetme riski olmadan işverene borçlu kaldığı süreyi çalışır, işveren de işin aksamamasını sağlar. Telafi çalışması uygulaması, işçi hakları ile işverenin işletme ihtiyaçları arasında bir denge kurmayı hedefler.

4857 Sayılı İş Kanunu – Madde 64, Telafi Çalışması

Zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi veya benzer nedenlerle işyerinde normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya tamamen tatil edilmesi ya da işçinin talebi ile kendisine izin verilmesi hallerinde, işveren dört ay içinde çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabilir. Bu çalışmalar fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz. Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırmaya yetkilidir. Telafi çalışmaları, günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşulu ile günde üç saatten fazla olamaz. Tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz.

Telafi Çalışması Hangi Durumlarda Uygulanır?

Telafi çalışması, ancak İş Kanunu’nda belirtilen bazı özel durumlar gerçekleştiğinde yaptırılabilir. Bu durumlar şunlardır:

• Zorunlu nedenlerle işin durması: Deprem, sel, yangın, salgın hastalık gibi öngörülemeyen ve kaçınılmaz zorlayıcı sebepler nedeniyle işin geçici olarak durması halinde telafi çalışması gündeme gelebilir. İşyerinde çalışılamayan bu süreler daha sonra telafi ettirilebilir.
• Ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi: İşveren, örneğin resmi tatil ile hafta sonu arasına denk gelen günleri idari kararla tatil ederse veya bayram dönüşü işyerini birkaç gün açmazsa oluşan boş zamanı telafi çalışmasıyla kapatabilir.
• Benzer nedenlerle normal çalışma süresinin önemli ölçüde azalması veya işyerinin tamamen tatil edilmesi: İşyerinin faaliyetinin planlanamayan nedenlerle yavaşlaması ya da durması durumlarında da telafi çalışması uygulanabilir.
• İşçinin talebiyle kendisine izin verilmesi: İşçi, yıllık izin gibi yasal hakları dışında özel bir gerekçeyle ekstra izin talep ederse ve işveren bu izni verirse, işveren sonradan bu izinli geçirilen süreleri telafi çalışması yaptırarak çalıştırabilir. Örneğin işçinin düğünü veya eğitimi için birkaç gün ücretsiz izin alması durumunda, işveren bu günlerin telafisini isteyebilir.

Yukarıdaki haller dışında telafi çalışması yaptırılması yasaya aykırı olacaktır. İşveren keyfi olarak veya sıradan iş yoğunluğu gerekçesiyle telafi çalışması kararı alamaz. Telafi çalışmasının dayanağı mutlaka kanunda sayılan durumlardan biri olmalıdır.

Telafi çalışması, işçinin talebiyle verilen izinlerden yalnız yasal izinler dışında kalanları kapsar. İş Kanunu, iş sözleşmesi ve toplu iş sözleşmesiyle öngörülen izinler bu kapsama girmez. Bu nedenle işçi yıllık ücretli iznini, mazeret iznini ya da süt iznini kullanmışsa bunun için telafi çalışması yaptırılamaz.^[1] Telafi uygulamasının yasal zemini, çalışanların beklenmedik durumlarda mağdur olmadan izin kullanabilmesini ve işlerin de aksayan sürelerin ardından normal seyrine dönmesini sağlamaktır.

Telafi Çalışması Hangi Durumlarda Uygulanır?

Telafi Çalışması Nasıl Uygulanır?

Telafi çalışmasının yapılmasına karar verme hakkı işverene aittir. İş Kanunu, telafi çalışması yaptırma yetkisini işverene tanımıştır. Dolayısıyla telafi çalışmasına başlanırken işçinin onayının alınması zorunlu değildir.

Bu yönüyle telafi çalışması, fazla mesai onayı gerektiren fazla çalışmadan ayrılır. Fazla mesai yaptırmak için genellikle işçiden önceden yazılı onay alınması gerekir (yıllık fazla mesai muvafakatnamesi gibi). Telafi çalışmasında ise kanun işçinin rızasını aramamıştır, işveren kanunun öngördüğü şartlar oluştuğunda tek taraflı şekilde telafi çalışmasına karar verebilir.

Ancak işveren telafi çalışmasına karar verirken bazı yöntem ve prosedürlere uymak zorundadır. İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 7. maddesi işverene önemli bir yükümlülük getirir: işveren, telafi çalışmasının hangi sebeple gerekli hale geldiğini ve hangi tarihte başlanacağını işçiye bildirmek zorundadır. Bu bildirim yazılı olabileceği gibi, işyerinde ilan panosuna asılarak veya elektronik posta yoluyla da yapılabilir.

Önemli olan, işçinin telafi çalışmasının gerekçesini ve ne zaman başlayacağını açıkça öğrenmesidir.

Telafi çalışması kararı, zorunlu nedenin ortadan kalkmasından veya işyerinin normal çalışma düzenine dönmesinden itibaren alınmalıdır. Kanuna göre işveren, telafi gerektiren durum sona erdikten sonra dört ay içinde telafi çalışmasını yaptırmak zorundadır. Bu sürenin geçirilmesi halinde artık telafi çalışması yaptıramaz.

Telafi çalışması süresi 2020 yılında değişti. İş Kanunu madde 64‘e göre işveren artık iki ay değil, dört ay içinde çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabilir. Cumhurbaşkanı bu süreyi sekiz aya kadar uzatabilir.

Dört aylık süre, işin durduğu gün değil, zorunlu nedenin ortadan kalkıp işyerinin normal çalışma düzenine döndüğü tarihte işlemeye başlar. İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 7. maddesi hala iki aylık eski süreyi yazar, bu madde 2020 değişikliğinden sonra güncellenmediği için uygulamada Kanun hükmü esas alınır.^[2][3]
Örneğin, yoğun kar yağışı yüzünden Şubat ayında üç gün işyerini kapatan bir işveren, bu üç günlük kaybı en geç Haziran ayı sonuna kadar telafi ettirmelidir.

Telafi Çalışması Uygulama Rehberi

Telafi çalışmasına başlarken işveren, çalışanlara ne kadar süre telafi çalışması yapılacağını ve günlük telafi programını bildirmelidir. Genellikle telafi çalışması, normal çalışma günlerinde mesai bitiminden sonra veya işe erken başlanarak yapılır.

İşçi, kendisine bildirilen telafi çalışma programına uymakla yükümlüdür. Burada işçinin ayrıca bir onay vermesine gerek olmadığı gibi, meşru bir sebep olmaksızın telafi çalışmasını yapmayı reddetmesi iş sözleşmesinin ihlali sayılabilir. Bu nedenle, telafi çalışması yasal sınırlar içinde planlandıysa işçi bu çalışmayı gerçekleştirmelidir.

Önemle belirtelim ki telafi çalışması, ücret kesintisi yapılması amacıyla uygulanan bir yöntem değildir. İşveren, telafi çalışması yaptırarak “boşa geçen sürelerin ücretini kesmek” yoluna gidemez. Aksine, telafi çalışmasında prensip, işçinin ücretinin aynı şekilde ödenmeye devam etmesidir.

Telafi çalışması sayesinde işçi, çalışamadığı süre için sonradan çalışarak ücretini hak etmiş olur ve işveren de ekstra bir ücret ödemeden işi tamamlattırmış olur. Eğer işveren telafi çalışması yaptırmak yerine işçiyi o dönemde ücretsiz izne çıkarmaya kalkarsa veya ücretten düşme yaparsa, bu yasal olmaz. İşin durduğu dönemde ücretsiz izin dayatılan işçinin bunu kabul etmeyip iş sözleşmesini feshetmesi Yargıtay tarafından haklı fesih sayılmış ve kıdem tazminatı talebinin kabulü gerektiğine hükmedilmiştir.^[4] Telafi çalışmasında işçinin ücreti korunur, ücrette kesinti yapılmaz ve telafi saatleri için ayrıca zamlı ücret ödenmesi de gerekmez.

telafi çalışması nedir

Telafi Çalışmasının Süresi ve Sınırları

İş Kanunu, telafi çalışmasının uygulanmasına bazı sınırlamalar getirmiştir. Amaç, işçinin dinlenme hakkını ve çalışma sürelerinin makul sınırlar içinde kalmasını sağlamaktır. Telafi çalışması yaptırırken uyulması gereken başlıca kurallar şöyledir:

• Dört Ay İçinde Tamamlama: Telafi çalışmasının en önemli süresel sınırı, zorunlu nedenin ortadan kalkıp işyerinin normal çalışma düzenine döndüğü tarihten itibaren en geç dört ay içinde telafi ettirilmesidir. Örneğin Ocak ayında sona eren bir zorunlu duraklamanın telafisi Mayıs ayına kadar bitirilmelidir. Süre geçtikten sonra telafi çalışması yaptırılamaz.
• Günlük Azami 3 Saat Telafi: Telafi çalışmaları, normal günlük çalışma süresine ek olarak bir işgününde en fazla üç saat yaptırılabilir. Bu kural, günlük en fazla 11 saat çalışma sınırından kaynaklanır. Örneğin günlük 8 saat çalışan bir işçiye aynı gün en fazla 3 saat telafi çalışması yaptırılabilir, böylece toplam çalışma 11 saati geçmez.
• Tatil Günlerinde Telafi Yasak: Hafta tatili (örneğin Pazar günü) veya resmi/ulusal tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz. Telafi çalışması sadece işçinin normalde çalıştığı günlerde yapılmalıdır. Örneğin, haftada 5 gün çalışan ve Cumartesi-Pazar izinli olan bir işçiye Cumartesi telafi çalışması yaptırmak, işçi kabul etmedikçe doğru değildir.

• İş Sağlığı ve Güvenliği: Telafi çalışması yaptırılırken iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uyulması ve işçinin yeterli dinlenme sürelerinin sağlanması zorunludur. Günlük 11 saatten fazla çalışmak, işçinin yorgun düşmesine ve iş kazası riskinin artmasına yol açabilir. İşçilere telafi çalışması yaptırılırken ara dinlenme süreleri aynen kullandırılmalıdır.
• Fazla Mesai Sayılmaması: Telafi çalışmasının en önemli sınırlarından biri, bu çalışmaların kanunen fazla çalışma sayılmamasıdır. Dolayısıyla telafi için yapılan saatler, işçinin yıllık 270 saat fazla mesai hesabına dahil edilmez. Telafi çalışması yapan işçi fazla mesai ücretine hak kazanmaz, çünkü zaten önceki dönemde çalışmadan aldığı normal ücretini telafi etmektedir.

Yukarıdaki kurallara uymak hem işveren hem de işçi açısından önemlidir. İşveren bu yasal sınırları aşarsa cezai yaptırımlarla karşılaşabilir. İşçi ise haklarının farkında olmalıdır, örneğin günde 3 saatten fazla telafi istenirse veya hafta tatilinde işe çağrılırsa bunun yasal olmadığını bilmelidir.

Yargıtay, günlük azami çalışma süresini aşan bir telafi ve denkleştirme programına uymayan işçinin işten çıkarılmasını geçersiz saymıştır. Karara konu olayda işveren, 08.00-20.00 ile 20.00-08.00 saatlerini kapsayan ve 12 saate ulaşan bir çalışma düzenini işyerinde ilan etmiş, bu düzene uymayan işçinin sözleşmesini feshetmiştir. Daire, ilan edilen sürenin İş Kanunu m.64‘teki günlük sınıra ve toplu iş sözleşmesindeki 11 saat kuralına aykırı olduğunu, bu nedenle feshin haklı ya da geçerli bir nedene dayanmadığını belirterek işe iade kararını onamıştır.^[5]

Telafi çalışması kurallarına uyulmaması idari para cezasına yol açar. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın güncel tarifesine göre bu ceza, 2026 yılı için işçi başına 4.815 TL‘dir ve her yıl yeniden değerleme oranında artırılır. ^[6]

Telafi Çalışması Süre Sınırları

Telafi Çalışmasında İşçi ve İşverenin Hakları

Telafi çalışması sürecinde işverenin yükümlülükleri ve işçinin hakları dengeli bir şekilde düzenlenmiştir.

İşverenin Sorumlulukları: Telafi çalışması kararı alan işveren, öncelikle yukarıda belirtilen yasal sınır ve koşullara uymak zorundadır. İşveren, telafi sebebini ve telafi takvimini işçilerine bildirmeli, telafi çalışmasını dört aylık süre içinde planlamalıdır. Telafi çalışması yaptırırken ücret kesintisi yapmamak en temel kuraldır, işçi telafi çalışması nedeniyle maaşında herhangi bir düşüş yaşamamalıdır.

Ayrıca işveren, telafi çalışması sırasında çalışanların güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Normal mesai saatlerinde geçerli olan iş güvenliği önlemleri telafi saatlerinde de eksiksiz uygulanmalıdır. İşçilere yasal dinlenme molaları verilmeye devam edilmeli, hafta tatili hakkı kullandırılmalı ve günlük toplam çalışma süresi 11 saati aşmayacak şekilde program yapılmalıdır.

İşveren telafi çalışmasını cezalandırma aracı gibi kullanamaz, örneğin işçiyi istemediği bir zamanda keyfi telafiye zorlamak doğru değildir. Kısacası işveren, kanunun çizdiği çerçevede hareket etmek zorundadır.

İşçinin Hakları: Telafi çalışması döneminde işçinin en temel hakkı, normal ücretini aynen alma hakkıdır. İşçi telafi çalışması yapsa da yapmasa da, daha önce çalışamadığı sürelerin ücretini zaten hak etmiş sayılır ve telafi ile bunu sadece işverene borcunu ödemiş olur. Dolayısıyla işveren, “çalışmadığın günlerin maaşını kestim” diyemez.

Telafi Çalışmasında İşçi Hakları

Bir diğer hak, işçinin telafi çalışmasının kanuna uygun yapılmasını talep etme hakkıdır. Örneğin işçi günde 3 saatten fazla telafi yapmaya zorlanamaz, böyle bir durumda kabul etmeme ve yasal mercilere şikayet etme hakkı vardır. Yine hafta tatilinde telafi talep edilirse işçi bunu reddedebilir, çünkü kanun tatil gününde telafiyi yasaklamıştır.

Telafi çalışması fazla mesai sayılmadığından, işçi bu saatler için fazla mesai ücreti talep edemez. Bu bir hak kaybı değildir, zira işçi telafi yaptığı saatlerin ücretini daha önce almıştır. İşçinin bir diğer hakkı da iş sağlığı ve güvenliği koşullarının sağlanmasını bekleme hakkıdır.

Zorlayıcı sebeple işin durduğu dönemde ücretin ne olacağını Kanun ayrıca düzenler. İş Kanunu m.40 uyarınca, işin durmasına yol açan zorlayıcı sebep sürerken işçiye bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir. Bu durma bir haftayı aşarsa işçi, m.24/III uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.^[7]

Son olarak, eğer işveren telafi çalışması adı altında yasayı suistimal ederse, örneğin telafi gerekmediği halde fazla çalışma yaptırıp ücret ödememeye kalkarsa, işçinin bunu iş müfettişliğine şikayet etme ve gerekli görüldüğünde iş akdini feshetme hakkı doğabilir.

Telafi çalışması sürecinde işçi yasal haklarının güvencesi altındadır. İşveren kanuna uygun davranıyorsa işçi de telafi çalışmasına katılmakla yükümlüdür, ancak işveren yükümlülüklerini ihlal ederse işçi buna itiraz etme hakkına sahiptir.

Telafi Çalışması ve Fazla Mesai Farkı

Telafi çalışması uygulaması sık sık fazla mesai kavramı ile karıştırılır. Oysa telafi çalışması ile fazla mesai arasında önemli farklar vardır:

• Amaç ve Neden Farkı: Fazla mesai, işçinin haftalık 45 saati aşan çalışmasıdır ve genelde iş yoğunluğunun artmasıyla yaptırılır. Telafi çalışması ise işçinin çalış(a)madığı süreleri kapatmaya yöneliktir.
• İşçinin Onayı: Fazla mesai yaptırmak, kural olarak işçinin rıza ve onayına bağlıdır, işveren her yıl başında işçiden yazılı onay almak durumundadır. Telafi çalışmasında ise işçinin onayı aranmamıştır, işveren tek taraflı olarak telafi kararı alabilir.
• Ücretlendirme: Fazla mesai yapıldığında işçiye %50 zamlı ücret ödenmesi yasal zorunluluktur. Telafi çalışmasında ise zamlı ücret ödemesi yoktur, çünkü telafi saatlerinin ücreti zaten önceden ödenmiştir.
• Yıllık Süre Sınırı: Fazla mesai için kanun koyucu, bir işçinin yılda en fazla 270 saat fazla mesai yapabileceğini belirtmiştir. Telafi çalışması fazla mesai sayılmadığından bu sınıra tabi değildir.
• Hafta Tatili ve Gece Çalışması: Fazla mesai bazı durumlarda hafta tatilinde de yaptırılabilir. Telafi çalışması ise hafta tatilinde yaptırılamaz, ayrıca gece dönemine denk gelen telafi çalışmaları da genel gece çalışması kurallarına uygun olmak zorundadır.
• İşçiden Reddetme Hakkı: Fazla mesai konusunda işçi, onay vermediği sürece çalışmaya zorlanamaz ve sonradan reddetme hakkı vardır. Telafi çalışmasında ise meşru bir telafi kararı alındığında işçi bunu reddedemez.

Telafi çalışması, fazla çalışma ve denkleştirme birbirine benzeyen ama sonuçları ayrışan üç uygulamadır. Aşağıdaki tablo üçünü onay, ücret ve süre başlıklarında karşılaştırır.

Telafi çalışması, denkleştirme uygulamasıyla karıştırılmamalıdır. Denkleştirme, işçinin haftalık çalışma süresinin haftalar arasında farklı dağıtılmasıdır ve toplamda normal süreyi aşmaz. Telafi çalışması ise geçmişte hiç çalışılmayan bir sürenin sonradan tamamlanmasıdır.

Telafi çalışması bir cezalandırma veya fazla çalışma değil, geçmişteki çalışılmayan sürenin dengelenmesidir. İşçi ekstra ücret almaz ama ücreti de kesilmez, işveren de işin aksamasını telafi etmiş olur.

Fazla mesai ise işçiye ek ücret kazandıran, işçinin onayına tabi olan ve yıllık sınırları olan ayrı bir çalışma türüdür. Bu ikisini karıştırmamak, hak ve yükümlülükleri doğru anlamak açısından önemlidir.

Telafi Çalışması ve Fazla Mesai Farkı

Telafi Çalışması Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Telafi çalışması ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Yusuf Emrehan Sucu

Tam burslu olarak eğitimini sürdürdüğü Kadir Has Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni tamamlamıştır. Hukuk eğitimi sırasında birden fazla sertifika programını tamamlamış, kurgusal mahkemelerde sıkça rol almıştır. İş Hukukuna ilişkin alacaklar ve Tazmin...

Tüm yazıları