Mola hakkı ve ara dinlenme süreleri işçinin yaptığı işe ara vererek dinlenmesini ve bunun sonucunda işini daha iyi yapmasını sağlayan hukuki bir haktır.
Ara dinlenme süreleri ve özel sektör mola saatleri bir iş yerinde 4 saat ya da daha kısa süreli işler için uygulanan ara dinlenme süresi 15 dakika, 4-7,5 saat arası 30 dakika, 7,5 saat üzerindeyse 1 saattir.
Ara dinlenme hakkı (mola hakkı), işçinin günlük çalışma süresi içinde kullanılan ve 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ve Anayasa 50. md kapsamında güvence altına alınmıştır. Bunun yanında işçinin dinlenme hakkının önemi aşağıdaki nedenlerden de kaynaklanmaktadır.
- İşçiyi yorgunluk kaynaklı iş kazalarından korur.
- Bedensel ve ruhsal iyiliğini sürdürür.
- İş tatminini ve verimini artırır.
- İşçinin sosyal yaşama katılımını sağlar.
Kanuni gereklilik ve yukarıdaki sebeplerden dolayı işveren, ara dinlenme sürelerini işçiye fiilen kullandırmakla yükümlüdür.
İşçinin Mola Hakkı Süresi Nasıl Belirlenir?
4857 sayılı İş Kanunu ara dinlenme süreleri, iş yerinde belirlenen günlük çalışma sürelerine göre değişiklik gösterir. Kanunda belirtilen çalışma sürelerine göre mola süreleri şöyledir:
| İş Süresi | Asgari Dinlenme Süresi |
| 4 saat veya daha kısa süreli işlerde | 15 dakika |
| 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 saat dâhil) süreli işlerde | 30 dakika |
| 7,5 saatten fazla süreli işlerde 1 saat | 60 dakika |
Buna göre 8 saat çalışan işçinin mola hakkı en az 1 saattir; zira 7,5 saati aşan tüm çalışmalar için İş Kanunu m.68 uyarınca 1 saat ara dinlenme zorunludur. 10 saat çalışan işçinin mola hakkı ve 12 saat çalışan işçinin mola hakkı da aynı şekilde en az 1 saattir. Çalışmalar 7,5 saati aştığından bu asgari süre değiştirilemez; işveren artırabilir ancak azaltamaz.
Mola hakkı, işçiye aralıksız olarak verilmesi gereken bir haktır. Ancak bu süreler, iklim, mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmeler ile aralı olarak kullandırılabilir. Eğer ara dinlenme süresi parçalara bölünerek kullanılacaksa bunun sözleşmede belirtilmesi gerekir.
İşçinin Mola Hakkının Özellik Gösterdiği Haller
Bazı durumlarda işçinin ara dinlenme süreleri ve mola hakları konusunda farklı uygulamalar belirlenmiştir.
- Çocuk Ve Genç İşçiler:
Çocuk ve genç işçiler için 2 saatten fazla 4 saatten az süren işlerde 30 dakika, 4 saatten 7,5 saate kadar olan işlerde çalışma süresinin ortasında 60 dakika olmak üzere ara dinlenmesi verilmesi zorunludur.
Çocuğa, her 1 saatlik çalışmanın ardından 15 dakikalık mola verilmesi zorunludur. Çocuğun veya yasal temsilcisinin talebi halinde bu süre uzatılır.
- Gebe ve Emziren İşçiler:
Kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam 1,5 saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kulllanılacağını işçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalışma süresinden sayılır. İşçi lehine süt izninin süresinin arttırılması mümkündür.
- Karayolu Taşımacılık İşçileri:
Hareket halindeki taşıtlarda çalışan işçilerin ara dinlenmeleri, genel olarak duraklama yerlerinde verilir. Kalkış-varış yerleri arasında duraklama yeri bulunmayan veya duraklama yerleri bulunmakla birlikte işin niteliğinin gereği olarak bu yerlerde ara dinlenmesi verilemeyen durumlarda ara dinlenmesi taşıt içerisinde verilir.
Ticari amaçla yük taşımacılığı yapan ve azami ağırlığı 3,5 tonu geçen araçların şoförleri ile ticari amaçla yolcu taşımacılığı yapan ve taşıma kapasitesi şoförü dahil 9 kişiyi geçen araçların şoförleri için aşağıdaki kurallar geçerlidir.
- 24 saatlik süre içinde toplam 9 saatten fazla araç süremezler.
- Kesintisiz 4,5 saatten fazla araç süremezler.
- 4,5 saatlik kullanımın ardından en az 45 dakika mola vermeleri zorunludur.
- Bu mola 4,5 saatlik süre içinde en az 15’er dakikalık parçalar halinde de kullanılabilir.
- Mola süreleri çalışma süresinden sayılmaz.
Mola haklarıyla ilgili bu hususların işveren tarafından ihlali halinde haklı fesih imkanı doğmaktadır.
- Evden Çalışanlar:
Evden çalışanın sözleşmede lehine olmak kaydıyla aksi kararlaştırılmadığı sürece İş Kanununun 68. maddesinde düzenlenen ara dinlenmesi sürelerine tabi olacaktır.
- Güvenlik Görevlileri:
12 saat çalışan güvenlik görevlisinin mola hakkı da İş Kanunu m.68 kapsamında en az 1 saattir. Güvenlik görevlileri için özel bir istisna öngörülmemiştir.
İşçinin Mola Hakkı Ne Zaman Kullandırılır?
Ara dinlenmesinin kullandırılması zorunludur ancak bunun kullanılacağı zamanı belirlemek işverenin yönetim hakkıyla ilgilidir. İşçilerin tamamı aynı anda ara dinlenme zamanını kullanabilir ya da belli bir plan dahilinde sırayla da kullanabilirler. Ancak ara dinlenme süresi, işe ara dinlenme süresi kadar geç başlama veya aynı süreyle işi erken bırakma şeklinde kullandırılamaz. Ara dinlenmelerinin günlük çalışma içinde belli bir zamanda amaca uygun şekilde kullandırılması gerekir.
Mola Hakkının Kullandırılmaması Durumunda İşçinin Hakları
4857 sayılı İş Kanunu m.68 uyarınca işveren mola vermek zorundadır, ayrıca ara dinlenmesinin işçiye fiilen kullandırılması ile yükümlüdür.
İşçiler ara dinlenme saatlerinde serbesttirler ve çalışmamalıdırlar ancak ara dinlenme saatlerinde fiilen çalışma olması suretiyle işçinin mola hakkının kullandırılmaması konusu söz konusu olabilmektedir. Bu durumda:
- İşçiye dinlenme zamanı olarak tanınmamışsa, işçinin normal ücretinin ödenmesi gerekir.
- Kullandırılmayan mola süreleri ile mesai süresi 45 saatin üstüne çıkıyorsa %50 zamlı ücret ödenir.
- Ara dinlenmelerini hiç kullanamayan ya da eksik kullanan işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi mümkündür.
Bu ihmalin ve hakların hukuki çerçevesini Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2010/38644 E., 2013/1604 K. sayılı ve 16.01.2013 tarihli kararındaki aşağıdaki paragraf net bir şekilde ortaya koymaktadır:
” İşçi, ara dinlenme saatinde tamamen serbesttir. Bu süreyi işyeri içinde ya da dışında geçirebilir. İşyerinde geçirmesi ve bu süre içinde çalışmaya devam etmesi durumunda ara dinlenmesi verilmemiş sayılır. Ancak işçi işyerinde kalsa bile, ara dinlenmesi süresini serbestçe kullanabilir, bu süre içinde çalışmaya zorlanamaz. Ara dinlenmesi için ücret ödenmesi gerekmez. Ancak, bu süre işçiye dinlenme zamanı olarak tanınmamışsa, işçinin normal ücretinin ödenmesi gerekir. Bu sürenin haftalık 45 saati aşan kısmını oluşturması halinde ise, zamlı ücret ödenmelidir.”
İşçinin Mola Hakkının Kullandırılmaması Durumunda İşverenin Durumu
İşveren, işçinin mola hakkının kullanılmasını engellemeye devam ederse İş Kanunu’nun 104. maddesinde bahsedilen cezaya hükmolunurlar. Buna göre işçinin mola hakkını kullanmasını engelleyen işveren veya işveren vekiline idari para cezası verilir.
İşçinin Mola Hakkı Çalışma Süresinden ve Mesaiden Sayılır Mı?
İşçinin hakkı olan molalar mesaiden sayılmaz. Kanun uyarınca mola hakkı işçinin çalışma süresinden sayılamaz. Ancak işçi ara dinlenme süresinde çalışmaya hazır durumda işyerinde bekletiliyorsa ara dinlenme süresini kullanamadığının kabulü ile bu sürenin çalışma süresinden sayılması gerekmektedir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir kararında şöyle demiştir. “İşçi ara dinlenmesinde işyerinde kalıyor ve çalıştırılıyorsa veya işverenin talimatı ile işin başında bulunduruluyorsa ve çıkacak iş için çalışmaya hazır durumda bekletiliyorsa, ara dinlenmesi süresi iş süresinden sayılır. Bu durumda işçinin o hafta içinde çalıştığı sürelerle ara dinlenmelerinde çalıştığı süreler toplamı 45 saati aşarsa, işçi aşan kısım kadar fazla çalışma ücretine hak kazanır.”
Örneğin, sabah 08:00’de çalışmaya başlayan, 17:00’de bırakan ve gün içinde 1 saat yemek molası ile iki kez 15’er dakika çay molası kullanan bir işçinin toplam mola süresi 1,5 saattir. Bu işçinin günlük fiili çalışma süresi 9 saat değil 7,5 saattir. Haftalık 45 saat hesabı yapılırken bu ayrımın doğru kurulması fazla mesai alacağını doğrudan etkiler.
İşçinin Mola Hakkından Sayılan Durumlar Nelerdir? (Çay, Sigara, Namaz Molası Vs.)
İşyerlerinde çalışanlara çay, kahve ya da ihtiyaç molası verilebilmektedir. Bu süreler de ara dinlenmesi olarak hesaplanır. Genelde işyerlerinde yemek molası daha uzun çay molası daha kısa verilerek mola hakkının dengelenmesi sağlanmaktadır. Örneğin bir işyerinde 1 saat yemek, 15 dakika çay molası uygulanırsa o işyerinde ara dinlenme süresi 1 saat 15 dakika olarak hesaplanır.
Yemek Molası İş Kanunu Kapsamında Nasıl Değerlendirilir?
İş Kanunu’nda yemek molası ayrı bir hak olarak düzenlenmemiştir; yemek molası, işçiye verilmesi zorunlu ara dinlenme süresi içinde değerlendirilir. 8 saat çalışan işçinin yemek hakkı kapsamında işveren 1 saatlik yemek molası verse bu yasal yükümlülüğünü karşılar.
Yemek molasının ayrıca ücrete yansıtılması gerekmez; ancak mola kullandırılmadan işçi çalıştırılırsa bu süre ücretli çalışma süresi sayılır. 10 saat çalışan işçinin yemek hakkı da aynı kurala tabidir.
Ara Dinlenme Süreleri Artırılabilir Mi?
İşyerindeki çalışma süresine göre belirtilen on beş dakika, yarım saat, bir saat en az olan dinlenme süreleridir. Kanunun bu hükmü, nispi emredici bir hüküm olup işçi lehine artırılabilir ama azaltılamaz.
Asgari ara dinlenme süreleri iş ve toplu iş sözleşmeleri ile artırılabileceği gibi işyeri uygulamaları ile artırılabilmektedir.
İşveren, yasal hakkınız olan mola hakkı ve dinlenme sürelerinizi size vermiyor veya eksik veriyor ise iş akdinizi haklı nedenle fesih edip tazminata hak kazanabilirsiniz. Bu konuda sorun yaşıyorsanız Harbiye Hukuk Bürosu avukatlarımızla ücretsiz iletişim kurabilirsiniz.
İşçinin Mola Hakkı İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular
İşçilerin mola hakkı ve ara dinlenme süreleriyle ilgili merak edilen sorulara bu kısımda sizler için değindik.
Eksik yapılan ara dinlenmede işçi ücret isteyebilir mi?
İşçinin Eksik yapılan dinlenmeyi fazla çalışma olarak ileri sürüp zamlı ücret istemeye hakkı yoktur.
Ara dinlenme süreleri her işçi için aynı saatte mi kullandırılır?
Ara dinlenmeleri bir işyerinde işçilere aynı veya değişik saatlerde kullandırılabilir.
Ara dinlenme yerine ücreti verilebilir mi?
İşçilere ara dinlenmesinin fiilen verilmesi gerekmektedir. Ara dinlenme yerine işçiye ücret verilemez. Buna aykırı düzenlemeler hukuken geçersizdir.
Ara dinlenme ya da molalarda işyerinde bulunmak zorunlu mudur?
İşçi ara dinlenme süresinde tamamen serbesttir. Bu süreyi iş yerinde geçirebileceği gibi işyeri dışında da geçirebilir.
İşçinin Mola Hakkı Nasıl Kullandırılır?
İşveren yönetim hakkına dayanarak ara dinlenmenin nasıl kullandırılacağına karar verir — tüm işçiler aynı anda kullanabilir veya sırayla kullanabilirler. Ancak ara dinlenmeyi işe geç başlama ya da erken çıkma şeklinde kullandırmak yasaya aykırıdır; dinlenme günlük çalışma içinde amaca uygun bir zamanda verilmelidir.
Ara dinlenme süreleri işçilere duyurulur mu?
Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerlerinde işçilere uygun araçlarla duyurulur. Yapılan işlerin niteliğine göre, işin başlama ve bitiş saatleri işçiler için farklı şekilde düzenlenebilir.
İşverenin emrinde beklemede geçen süre dinlenme süresi sayılır mı?
İşçi herhangi bir iş yapmasa dahi işyerinden ayrılmıyor ve işverenin emrinde kalıyorsa, işçinin serbestçe tasarruf edebileceği ara dinlenmesinden bahsedilemeyeceğinden, bu süreler çalışma süresinden sayılmaktadır.
İşverenler ara dinlenme süresinde işçinin işyerini terk edemeyeceğini kararlaştırabilir mi?
Ara dinlenme süresinde işçilerin işyerini terk edemeyecekleri kararlaştırılabilir.
İşçiye yemek molası verilmesi zorunlu mudur?
İş Kanunu’nda yemek molası olarak herhangi bir açıklama yapılmamış olup sadece günlük çalışma süresine göre işçiye verilmesi gereken mola süreleri belirtilmiştir. Ancak Yargıtay kararında; gün içinde işçinin yemek, çay, sigara gibi ihtiyaçlar sebebiyle ya da dinlenmek için belli bir zamana ihtiyacı vardır açıklamasına yer vermiştir. Yargıtay’ın kararından işçiye yemek molası verilmesi gerektiği sonucu ortaya çıkmaktadır. Ancak yemek molası olarak verilecek mola Kanunen işçiye verilmesi gereken ara dinlenme sürelerinden ayrı olmayıp birlikte değerlendirilmelidir.
İşçi mola saatinde uyuyabilir mi?
İşçi ara dinlenme süresinde tamamen serbesttir. Bu sürede işyerinde uyuyup uyumayacağına kendisi karar verebilir. Ancak işveren, iş disiplini kapsamında işyeri içinde uyumayı iç yönetmeliğiyle yasaklayabilir.
İşçinin Mola Hakkı İle İlgili Yargıtay Kararları
Yargıtay 22. HD 2017/14860 E. 09.10.2018 T.
Somut olayda, Mahkemece hükme esas alınan bilirkişi raporunda, davacının haftanın üç günü 08.00-21.00 saatleri arasında çalıştığı, bu çalışması sırasında 1.5 saat ara dinlenme kullandığı, haftanın iki günü 08.00-18.00 saatleri arasında çalıştığı, bu çalışması sırasında 1 saat ara dinlenme kullandığı; cumartesi günü ise 07.00-13.00 saatleri arasında çalıştığı ve yarım saat ara dinlenme kullandığı kabul edilmek suretiyle haftalık 13 saat fazla mesai yaptığı kabul edilmiştir.
Her ne kadar rapordaki davacının çalışma sürelerinin başlangıç ve bitiş saatlerine ilişkin tespit yerinde ise de; haftanın 2 günü 08.00-18.00 saatleri arasındaki çalışma bakımından kabul edilen ara dinlenme süresi hatalı olmuştur. Nitekim haftaiçi öğlen bir saat yemek molası ve günde iki kere 15’er dakika çay molası olmak üzere toplam 1.5 saat ara dinlenme kullanıldığı davacı tanıkları beyanı ile de sabittir. Bu sebeple davacının haftanın iki günü 08.00-18.00 saatleri arasındaki çalışmasında da 1.5 saat ara dinlenme kullandığı kabul edilmek suretiyle çalışma süresinin hesaplanması gerekirken, belirtilen günlerde 1 saat ara dinlenme kullandığı kabul edilerek çalışma süresinin hesaplanması hatalı olmuştur. Yanılgılı değerlendirme ile yazılı şekilde karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.
Yargıtay 9. HD 2007/35281 E. 17.11.2008 T.
Davacı, hizmet zammı fark alacağı ile fazla mesai alacağının ödetilmesine karar verilmesini istemiştir. Ara dinlenmesi için ücret ödenmesi gerekmez. Ancak, bu süre işçiye dinlenme zamanı olarak tanınmamışsa, işçinin normal ücretinin ödenmesi gerekir. Bu sürenin haftalık 45 saati aşan kısmını oluşturması halinde ise, zamlı ücret ödenmelidir.
Ara dinlenme süreleri kural olarak aralıksız olarak kullandırılır. Ara dinlenmesinin kullandırılması zorunlu ise de bunun kullanılacağı zamanı belirlemek işverenin yönetim hakkıyla ilgilidir. İşçilerin tamamı aynı anda ara dinlenme zamanını kullanılabileceği gibi, belli bir plan dahilinde sırayla kullanmaları da mümkündür. Ancak ara dinlenme süresinin, işe, ara dinlenme süresi kadar geç başlama veya aynı süreyle erken bırakma şeklinde kullandırılması doğru olmaz. Ara dinlenme süresinin günlük çalışma içinde belli bir zamanda amaca uygun kullandırılması gerekir.
Somut olayda davacının günde sekiz saat fiilen çalıştığı kabul edilerek fazla mesai alacağı hüküm altına alınmıştır. 1475 sayılı İş Yasası’nın 64, 4857 sayılı İş Yasası’nın 68. maddesi gereğince ara dinlenme kullandığı kabul edilerek fiili çalışma süresinin hesaplanması gerekirken aralıksız çalıştığı kabul edilerek hüküm kurulması hatalıdır.
Yargıtay 22. HD 2015/27301 E. 14.03.2018 T.
Ancak, davacının, günlük çalışma saatleri ve tanıklarının beyanlarına göre kırkbeş dakika yemek ve yarım saat çay molası ile günlük bir saat onbeş dakika ara dinlenme kullanarak çalıştığı anlaşılmaktadır. Davacı, haftada beş gün 08:00-18:30 saatleri arasında bir saat onbeş dakika ara dinlenme ile haftada kırkaltı saat onbeş dakika çalışmıştır. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma yönetmeliğinin 5/2. Maddesindeki, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretinin hesabında yarım saatten az olan sürelerin yarım saat sayılacağı yönündeki düzenleme gereğince davacının haftada 1,5 saat fazla çalışma yaptığı kabul edilerek anılan alacağın hesaplanması dosya içeriğine uygun düşecektir. Yazılı gerekçe ile reddedilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.
