Suçluların İadesinde Ağır Ceza Mahkemesi Kararı

Yurt dışına kaçan bir sanığın ya da hükümlünün Türkiye’ye getirilmesi veya Türkiye’de bulunan bir yabancının başka bir devlete teslim edilmesi süreci, kamuoyunda sıkça “iade mahkemesi” ifadesiyle anılır. Suçluların iadesi için Türk hukukunda ayrı ve özel adlı bir mahkeme kurulmamıştır. Bu konudaki talepleri inceleyip karara bağlayan merci, kişinin bulunduğu yerdeki ağır ceza mahkemesidir.

Süreç, 6706 sayılı Cezai Konularda Uluslararası Adli İş Birliği Kanunu ile düzenlenmiştir ve Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün Merkezi Makam sıfatıyla yürüttüğü idari bir aşamayı da içerir. Aşağıda iade talebinin hangi şartlarda kabul edildiği, hangi hallerde reddedildiği ve ağır ceza mahkemesinin bu süreçteki rolü ele alınmaktadır.

Suçluların İadesi Nedir?

Suçluların iadesi, bir devletin kendi ülkesinde bulunan ve başka bir devlette suç işlediği ileri sürülen kişiyi, o devletin talebi üzerine soruşturma, kovuşturma veya cezanın infazı amacıyla teslim etmesidir. Türkiye açısından bu kurum, hem yabancı bir devletin Türkiye’den kişi talep ettiği halleri hem de Türkiye’nin yurt dışındaki bir şüpheli veya hükümlü için iade talebinde bulunduğu halleri kapsar. Kurumun temel dayanağı olan 6706 sayılı Kanun, iadenin yanı sıra adli yardımlaşma, soruşturma devri ve hükümlü nakli gibi konuları da tek bir çatı altında toplamıştır.^[1]

İade müessesesi, ikili anlaşmalar ile çok taraflı sözleşmelerin bulunduğu hallerde öncelikle o anlaşma hükümlerine göre, anlaşma bulunmayan hallerde ise mütekabiliyet ilkesi ve 6706 sayılı Kanun hükümlerine göre yürütülür. Avrupa Konseyi’ne üye devletler arasında bu alandaki temel metin, Avrupa Suçluların İadesine Dair Sözleşme’dir. Uygulamada Interpol tarafından yayımlanan kırmızı bültenler, iade sürecinin fiilen başlamasına zemin hazırlayan bir uyarı niteliği taşır, ancak bültenin varlığı tek başına iade kararı anlamına gelmez.

İade Talebinde Görevli ve Yetkili Mahkeme

6706 sayılı Kanun’un 15. maddesine göre iade talebi hakkında karar vermeye, iadesi istenen kişinin bulunduğu yer ağır ceza mahkemesi yetkilidir. Kişinin bulunduğu yer belli değilse Ankara ağır ceza mahkemesi görevli kabul edilir. Süreç, Cumhuriyet başsavcılığının ağır ceza mahkemesinden karar talep etmesiyle işlemeye başlar ve savcılık bu aşamada iddia makamı değil, dosyayı mahkeme önüne taşıyan merci konumundadır.

Ağır ceza mahkemesinin bu görevi, olağan bir ceza davasındaki yargılama faaliyetinden farklıdır. Mahkeme burada kişinin suçlu olup olmadığını değil, iade şartlarının somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediğini inceler. Uygulamada bu farkın gözden kaçırılması, “iade mahkemesi” gibi ayrı bir kurum algısının yerleşmesine yol açmıştır.

İade Talebinin Kabul Edilebilme Şartları

6706 sayılı Kanun’un 10. maddesi uyarınca, talep eden devlet hukuku ile Türk hukukuna göre soruşturma veya kovuşturma aşamasındaki bir suçun iadeye konu edilebilmesi için üst sınırının bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektirmesi gerekir. Kesinleşmiş bir mahkumiyet söz konusuysa, hükmolunan cezanın en az dört ay hapis cezası olması aranır. Kişinin birden fazla suçu varsa, bunlardan bir kısmının cezası bu sınırların altında kalsa bile, tamamı birlikte iadeye konu edilebilir.

Aynı kişi için birden fazla devletin iade talebinde bulunması halinde, hangi talebin önce işleme alınacağına Merkezi Makam karar verir. Bu değerlendirmede suçun ağırlığı, işlendiği yer, taleplerin geliş sırası ve kişinin vatandaşlığı gibi ölçütler dikkate alınır. İade gerçekleştiğinde kişi, özgüllük ilkesi uyarınca yalnızca iade kararına dayanak olan suçlardan yargılanabilir ve talep eden devlet sonradan başka suçlar için yargılama yapamaz.

İadenin Kabul Edilemeyeceği Haller

Kanunun 11. maddesi, iade talebinin reddini zorunlu kılan durumları tek tek saymıştır. Bu hallerden birinin varlığı tespit edildiğinde ağır ceza mahkemesi talebi kabul edemez.

• İadesi istenen kişinin Türk vatandaşı olması (Uluslararası Ceza Divanı’na taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler hariç).
• Kişinin ırkı, dini, etnik kökeni, sosyal grubu veya siyasi görüşleri nedeniyle soruşturmaya uğrayacağına, işkence veya kötü muameleye maruz kalacağına dair kuvvetli şüphe bulunması.
• Fiilin düşünce suçu, siyasi suç veya siyasi suçla bağlantılı bir suç niteliğinde olması, ancak soykırım ve insanlığa karşı suçlar bu istisnadan yararlanamaz.
• Fiilin sırf askeri suç niteliğinde olması ya da Türkiye’nin yargılama yetkisine girmesi.
• Fiilin Türkiye Devletinin güvenliğine karşı ya da Türkiye Devletinin, bir Türk vatandaşının veya Türk kanunlarına göre kurulmuş bir tüzel kişinin zararına işlenmiş olması.
• Aynı fiil nedeniyle Türkiye’de daha önce beraat veya mahkumiyet kararı verilmiş olması ya da zamanaşımı veya af gerçekleşmesi.
• Talebin ölüm cezası veya insan onuruyla bağdaşmayan bir ceza gerektiren suça ilişkin olması.

Ölüm cezası veya insanlık dışı ceza riski nedeniyle doğan ret sebebi mutlak değildir. Talep eden devletin, öngörülen cezanın infaz edilmeyeceğine dair yeterli teminat sunması halinde mahkeme iadeyi kabul edebilir. Ayrıca kişinin talep tarihinde on sekiz yaşını doldurmamış olması, uzun süredir Türkiye’de bulunması veya evli olması gibi kişisel durumlar, iadenin kişi veya ailesini fiilin ağırlığıyla orantısız biçimde mağdur edeceği hallerde takdiri ret sebebi oluşturabilir.

İade Sürecinin İşleyişi

Yabancı bir devletin iade talebi, diplomatik kanaldan veya ilgili sözleşme hükümlerine göre doğrudan Adalet Bakanlığı Merkezi Makamına ulaştırılır. Merkezi Makam, 13. madde uyarınca talebi inceler, eksik belge varsa tamamlanmasını ister ve gerekli şartları taşımayan talepleri bu aşamada reddedebilir. Şartları taşıyan talepler, yetkili ağır ceza mahkemesi nezdindeki Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir ve savcılık dosyayı mahkeme önüne taşır.

İade talebine konu olabilecek bir suçun işlendiğine dair kuvvetli şüphe bulunması halinde, iade talebi henüz Merkezi Makama ulaşmadan bile, ilgili devletin talebi ve Merkezi Makamın uygun bulması üzerine geçici tutuklama uygulanabilir. Bu talep üzerine yakalanan kişi, en geç yirmi dört saat içinde sulh ceza hakimi önüne çıkarılır ve hakim, rızaya dayalı iade imkanı hakkında bilgi verdikten sonra tutuklama talebini karara bağlar.

Mütekabiliyet ilkesi çerçevesinde geçici tutukluluk süresi en fazla kırk gündür. Bu süre içinde iade evrakı gönderilmezse tutuklama veya adli kontrol kararı kaldırılır. Tutuklama yerine, kaçmayı engelleyecek şekilde adli kontrol kararı da uygulanabilir.

Rızaya Dayalı İade Usulü

İadesi istenen kişi, normal iade yargılamasını beklemeden teslim edilmeyi kabul edebilir. Bu durumda ağır ceza mahkemesi, kişiye Ceza Muhakemesi Kanunu’ndaki haklarını ve rızaya dayalı iadenin hukuki sonuçlarını anlatır, ardından bu usulü kabul edip etmediğini sorar. Kişi rıza gösterirse mahkeme, kanun ve ilgili milletlerarası andlaşma hükümlerine göre iade talebinin kabul edilebilir olup olmadığına karar verir ve bu karara karşı itiraz yoluna gidilebilir.

Rızaya dayalı iade usulünde verilen karar kesinleştiğinde iade evrakı Merkezi Makama gönderilir, ancak kararın fiilen yerine getirilmesi yine Merkezi Makamın onayına bağlıdır. Uygulamada bu yol, uzun süren yargılama sürecini kısaltmak isteyen ve iddiaları kabul eden kişiler tarafından tercih edilmektedir.

İade Yargılaması ve Mahkemenin Kararı

Kişi rızaya dayalı iade usulünü kabul etmezse, ağır ceza mahkemesi iade şartlarını 6706 sayılı Kanun ve varsa taraf olunan milletlerarası andlaşma hükümlerine göre incelemeye devam eder. Talep eden devletin gönderdiği belgeler yetersiz görülürse mahkeme, ek bilgi ve belge istemeye yetkilidir. İade yargılamasının bir özelliği, bu yargılamaya üçüncü kişilerin katılma talebinde bulunamamasıdır, yargılama klasik bir ceza davası gibi taraflar arası çekişmeli bir yapıya sahip değildir.

Ağır ceza mahkemesi iade talebinin kabul edilebilir olduğuna karar verirse, bu karar tek başına kişinin teslim edilmesi için yeterli değildir. 19. madde uyarınca kararın yerine getirilmesi, Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarının görüşü alınarak Adalet Bakanının teklifi ve Cumhurbaşkanının onayına bağlıdır. Bu iki aşamalı yapı, iade kararının hem yargısal hem de siyasi bir denetimden geçmesini sağlar.

İade Kararına İtiraz ve Temyiz Yolu

Ağır ceza mahkemesinin iade talebi hakkındaki kararına karşı temyiz yoluna başvurulabilir. Yargıtay, kendisine gelen bu başvuruları üç ay içinde sonuçlandırmakla yükümlüdür, bu süre iade sürecinin makul sürede tamamlanmasını gözeten özel bir düzenlemedir. Karar kesinleştiğinde iade evrakı, karar metniyle birlikte Merkezi Makama iletilir ve idari onay süreci bu aşamadan sonra işletilir.

Uygulamada mahkemenin ret kararı verdiği hallerde, aynı fiil nedeniyle yeniden iade talebinde bulunulması genellikle mümkün olmaz. 11. madde kapsamındaki ret sebepleri, kesin hüküm niteliğindeki bir mahkeme kararına dayandığında yeniden değerlendirmeye kapalıdır. Kişinin Türkiye’de bulunduğu sırada başka bir suçtan yargılanması veya cezasını çekmesi gerekiyorsa, iade kararı verilse dahi teslim işlemi bu yargılama veya infazın sonuna ertelenebilir.

Türkiye’nin Yabancı Devletten İade Talep Etmesi

Süreç yalnızca Türkiye’den yapılan iadelerle sınırlı değildir. 22. maddeye göre, hakkında yakalama emri veya tutuklama kararı bulunan ve yurt dışında olduğu tespit edilen bir şüpheli veya hükümlü için Türk adli mercileri, ilgili devletten iade talebinde bulunabilir. Bu talepte de aynı ceza eşiği geçerlidir: soruşturma aşamasındaki suçun üst sınırı en az bir yıl, kesinleşmiş mahkumiyette ise hükmolunan ceza en az dört ay hapis cezası olmalıdır.

Merkezi Makam, talebi yabancı devlete göndermeden önce şartları taşıyıp taşımadığını inceler, talebin ceza infaz süresiyle orantısız bir yük oluşturması veya Türkiye’nin milli güvenliğine ya da uluslararası ilişkilerine zarar verme ihtimali taşıması halinde talebi kendisi reddedebilir. Yurt dışında bulunan bir kişi hakkında kırmızı bülten çıkarılmış olması halinde izlenecek yol, bültenin nasıl kaldırılabileceği konusuyla da yakından ilgilidir. Bu konu Kırmızı Bülten ve İnterpol Araması Nasıl Kaldırılır? yazımızda ele alınmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Av. Şamil Kaya

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden 2014 yılında onur derecesiyle mezun olmuştur. Lise öğrenimini yatılı şekilde Erdoğan Akdağ Anadolu Öğretmen Lisesi’nde 2010 yılında birincilikle tamamlayan Şamil Kaya, 2018 yılında başladığı Anadolu Ünivers...

Tüm yazıları