Fazla Mesai Dahil İş Sözleşmelerinin Geçerliliği

İş Kanunu kapsamında fazla mesai dahil iş sözleşmeleri, işçilerin haftalık veya günlük çalışma sürelerini aşan durumlarda ortaya çıkan bir çalışma biçimine yönelik sözleşmelerdir. İşverenler, işçilerin fazla mesai dahil iş sözleşmesi yapmak isteyebilir, ancak bu durumun yasal düzenlemelere uygun olması gerekir.

Bazı iş sözleşmelerinde, fazla mesainin iş sözleşmesi kapsamında sayılacağına dair maddeler bulunur. Bu durum işçinin hakları ve işverenin sorumlulukları açısından önemli sorular doğurur. Bu yazı, sözleşmenin geçerlilik şartlarını ve işçinin 270 saati aşan mesaisinde neye hak kazandığını açıklar.

İş Sözleşmelerinde Fazla Mesai Nedir?

İş Kanunu’nun 41. maddesi uyarınca, haftalık çalışma süresi 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai olarak kabul edilir. Günlük çalışma süresi ise en fazla 11 saat olarak belirlenmiştir. İşveren, işçinin rızasını alarak fazla mesai yaptırabilir ve bu fazla mesailer için %50 zamlı ücret ödemek zorundadır.

Ancak bazı iş sözleşmelerinde fazla mesainin iş sözleşmesi kapsamında olduğuna dair ifadeler bulunur. Bu tür sözleşmelerin geçerliliği, yasal sınırlamalar ve işçinin rızası ile doğrudan ilgilidir.

İş Hukuku Avukata Sor

Fazla Mesai Dahil İş Sözleşmelerinin Hukuki Geçerliliği

Ücret işçi ile işveren arasında serbestçe belirlenebilir ve bu konuda getirilmiş temel kural, ücretin asgari ücretin altında belirlenememesidir. Hal böyle olunca, uygulamada kendiliğinden ortaya çıkan ücret türleri doğmuştur. Bunlardan birisi de fazla mesai dahil ücrettir.

Aslında ne İş Kanunu’nda ne de alt mevzuatında böyle bir ücret rejimi belirlenmiş olsa da piyasadaki ihtiyaçtan bu ücret rejimi meydana gelmiştir. Burada amaç işçiye fazla çalışma ücretini peşin olarak maaşın içinde vermek karşılığında işçinin yasal sınırlar içinde olmak kaydıyla, ihtiyaç duyulduğu kadar fazla çalışmasını temin etmektir.

Bu tip iş sözleşmeleri Yargıtay tarafından geçerli kabul edilmektedir. Ancak Yargıtay’a göre iş sözleşmesi yılda 270 saat fazla mesaiyi kapsayacak şekilde yüksek bir ücret ihtiva etmelidir. Örneğin asgari ücret düzeyinde veya asgari ücretin üzerinde olsa bile, yıllık 270 saatlik fazla mesai ücreti kadar fazladan ücret içermeyen ücret tutarları, fazla mesai dahil ücret olarak kabul edilmeyecektir.

Fazla Mesai Dahil İş Sözleşmelerinin Hukuki Geçerliliği

Fazla mesai dahil iş sözleşmesinde 270 saatlik sınırın aşılması

Önemli: Ücretin fazla mesai dahil iş sözleşmeleri 270 saatlik fazla mesaiye kadar geçerlidir. İşçinin yıllık fazla mesaisi bu sınırı aşarsa, aşan kısmın ücreti ayrıca ödenir.

Karar Metni: 7. Hukuk Dairesi, Esas: 2016/19467, Karar: 2016/17454, Tarih: 25.10.2016

“…Aylık ücrete fazla mesai ücretlerinin dahil olduğunun kararlaştırıldığı hallerde işçi yıl içinde ne zaman 270 saatlik fazla mesai süresini doldurursa, ardından yaptığı her fazla saat çalışma için ücrete hak kazanacaktır. Bunun aksine yıl içinde henüz 30 saat dahi fazla çalışması bulunmayan işçi, bir aylık sürede örneğin 23 saat fazla çalışma yaptığı için fazla çalışma ücretine hak kazanamaz. 270 saat yıllık ölçüttür. Sözleşmelerle bunun yıl içinde dağıtımı başka şekilde kararlaştırılabileceği gibi işyerinin, işin gerekleri, somut olay özellikleri nedeniyle de fazla çalışma sürelerinin toplamı aydan aya da farklılık arz edebilir.
Bu itibarla, yıllık 270 saatlik fazla mesainin davacının aldığı ücretin içinde kaldığı kabul edilerek Dairemizin yerleşik uygulamasına göre yıllık 270 saatlik fazla mesainin dolduğu tarihten itibaren fazla mesai ücreti hesaplanarak hüküm altına alınmalıdır. Başka bir anlatımla yıllık 270 saatlik fazla mesai aylık bazda 22,5 saat olarak hesaplanan fazla mesai süresinden mahsup edilmeden hesap döneminin başından başlayarak 270 saatlik fazla mesainin dolduğu tarihten itibaren fazla mesai ücreti hesaplanmalıdır. Örneğin 08.09.2010-31.12.2010 tarihleri arasında dönem için 270 saatlik fazla mesai 2010 yılının kasım ayında dolmakta ise fazla mesai süresi ve ücreti 2010 yılının aralık ayından itibaren, 2011 yılı için 270 saat Nisan ayında dolmakta ise 2011 mayıs ayından itibaren fazla mesai hesaplanmalıdır…”

Fazla mesai dahil iş sözleşmesinde 270 saatlik sınıra dahil olmayan çalışmalar

Önemli: Fazla mesai dahil belirlenen ücret, işçinin yıllık 270 saate kadarki fazla mesaisini kapsar. Günlük 11 saati veya gece 7,5 saati aşan çalışmalar bu sınıra girmez, her koşulda ayrıca ödenir.

Karar Metni: 9. Hukuk Dairesi, Esas: 2016/19323, Karar: 2017/9165, Tarih: 29.05.2017

“…davalı öte yandan iş sözleşmesine göre yıllık 270 saatlik fazla çalışmanın aylık ücrete dahil olduğunu, bunun dışında fazla çalışma ve tatil çalışması olduğunda karşılığının ödendiğini savunarak davanın reddini istemiştir…
4857 sayılı Kanuna göre günlük 11 saati aşan çalışmalar ile gece çalışmalarında 7,5 saati aşan kısımlar yasak çalışmalar olup bu çalışmalar fazla çalışma açısından 270 saatlik sınır kapsamında değildir. Bu nedenle Mahkemenin 270 saatlik sınıra dayalı gerekçesi hatalıdır…”

Fazla Mesai Dahil Sözleşmelerinde İşçi Hakları

1. Fazla Mesaiyi Reddetme Hakkı: İşçi, fazla mesaiye ilişkin bir madde bulunsa dahi, fazla mesai yapmayı reddedebilir. İş Kanunu, işçinin rızası olmadan fazla mesai yapılmasını engeller.
2. Fazla Mesai Ücretini Talep Etme Hakkı: İş sözleşmesinde fazla mesaiye ilişkin bir madde bulunuyorsa bile, işçi bu fazla çalışmalara karşılık zamlı ücret talep etme hakkına sahiptir. İşverenin, fazla mesaiyi sözleşme kapsamında sayması, işçiye fazla mesai ücretini ödememe hakkı tanımaz.
3. Serbest Zaman Kullanma Hakkı: İşçi, fazla mesai ücreti yerine serbest zaman kullanmayı talep edebilir. İş Kanunu, işçinin talep etmesi durumunda fazla çalıştığı saatler karşılığında serbest zaman hakkı tanır.
4. İş Akdinin Feshi Hakkı: İşçiye, fazla mesaiyi iş sözleşmesine dahil etmeden zorla fazla mesai yaptırılması, işçinin iş akdini haklı nedenle feshetmesine sebep olabilir. Bu durumda işçi, tazminat talep etme hakkına sahip olur.

Fazla Mesai Dahil Sözleşmelerinde İşçi Hakları

İşverenin Fazla Mesai Ödeme Yükümlülüğü

İşveren, fazla mesaiyi iş sözleşmesine dahil etmiş olsa dahi işçiye fazla mesai ücreti ödemek zorundadır. Fazla mesai ücreti, işçinin normal çalışma ücretinin %50 artırımlı olarak hesaplanır. Bu yükümlülüğün ihlali halinde işçi, fazla mesai ücretini talep etme hakkına sahiptir.

İş Kanunu’nun emredici hükümleri doğrultusunda işverenin, işçinin rızası olmadan fazla mesai yaptırması ve ücreti ödememesi durumunda hukuki yaptırımlarla karşılaşması mümkündür.

Fazla Mesai Ücretini Ödemeyen İşverene Ceza Var Mı?

Var. Bu bir idari para cezasıdır, hapis cezası değildir.

İş Kanunu m.102/c uyarınca fazla mesai ücretini ödemeyen, serbest zamanı altı ay içinde kullandırmayan veya işçinin onayını almadan fazla çalıştıran işverene, bu durumdaki her işçi için ayrı ayrı idari para cezası kesilir.^[1]

Bilgi: 2026 yılı için bu ceza işçi başına 4.815 TL‘dir. Tutar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir.^[2]

Fazla Mesai Anlaşmalarının Sınırları ve Yıllık 270 Saat Sınırı

Fazla mesai anlaşmalarında yıllık 270 saat sınırı uygulanır. İş Kanunu, işçiye yıllık en fazla 270 saat fazla mesai yaptırılabileceğini belirtir. İşveren, bu süreyi aşan fazla mesailerde işçinin rızasını almak zorundadır.

İşçiye, yıllık 270 saati aşacak şekilde fazla mesai yaptırılması ve bu durumun sözleşmede zorunlu kılınması yasal değildir. İşçi, bu sınırın aşılması durumunda fazla mesai yapmayı reddetme hakkına sahiptir.

Zorunlu Hallerde Fazla Mesai Yaptırılabilir Mi?

Kural, işçinin onayıdır. Onay olmadan fazla mesai yaptırılamaz.

İş Kanunu’nun 42. maddesi buna bir istisna getirir.^[3] Arıza, arızanın olası görülmesi veya zorlayıcı bir sebep varsa işveren onay almadan fazla çalışma yaptırabilir. Bu durumda işçiye uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur.

Zorunlu nedenlerle yaptırılan bu çalışmalarda da ücret yine %50 zamlı ödenir. İşçinin onayının aranmaması, ücretsiz çalıştırılabileceği anlamına gelmez.

Zorunlu Hallerde Fazla Mesai Yaptırılabilir Mi?

Fazla Mesai Dahil Sözleşme Maddesi Örneği

Taraflar bu ücret rejimini sözleşmeye açık bir madde ile koymalıdır. Madde, kapsanan süreyi ve sınırı net yazmalıdır. Aşağıdaki örnek bu amaçla hazırlanmıştır.

Madde X – Ücret ve Fazla Çalışma
İşçinin aylık brüt ücreti [X] TL’dir. Bu ücrete, yılda 270 saate kadar yapılacak fazla çalışmanın karşılığı dahildir. 270 saati aşan fazla çalışmalar ayrıca ve zamlı olarak ödenir. Günlük 11 saati veya gece 7,5 saati aşan çalışmalar bu maddenin kapsamı dışındadır, her koşulda ayrıca ödenir. İşçi, fazla çalışma onayını yazılı olarak verir; bu onayı otuz gün önceden yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir.

Bu madde üç unsuru birlikte taşımalıdır. Fazla çalışmanın 270 saatlik sınırı açıkça yazılmalıdır. Asıl ücret, asgari ücretin belirgin ölçüde üzerinde olmalıdır.

Ücretin yalnızca asgari ücret düzeyinde kalması yeterli değildir. Aylık 22,5 saatlik fazla çalışmanın zamlı kısmını da karşılamalıdır. Yargıtay, bu farkı karşılamayan maddeleri geçersiz kabul eder.^[4]

Fazla Mesai Dahil İş Sözleşmelerinin Geçerli Olması için Gereken Şartlar

1. İşçinin Rızası: Fazla mesaiyi içeren iş sözleşmeleri, işçinin açık rızası ile geçerli sayılır. İşçinin bu konuda onayı olmadan yapılan fazla mesai düzenlemeleri hukuken geçerli değildir. Onay, iş sözleşmesinin yapılması sırasında ya da fazla çalışma ihtiyacı ortaya çıktığında alınır ve işçinin özlük dosyasında saklanır; her yıl yenilenmesi gerekmez. İşçi verdiği onayı otuz gün önceden yazılı bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.^[5]
2. Yasal Sınırlamalara Uygunluk: İşveren, fazla mesai dahil sözleşmelerde 270 saat sınırına uymak zorundadır. İş Kanunu’na aykırı şekilde yapılan düzenlemeler geçersiz sayılır.
3. Ücretin Asgari Ücretten Belirgin Yüksek Olması: Asıl ücret, asgari ücretin belirgin ölçüde üzerinde belirlenmelidir. Ücret, aylık 22,5 saatlik fazla çalışmanın zamlı kısmını karşılamıyorsa madde geçersiz sayılır.^[6]

Fazla Mesai Dahil İş Sözleşmelerinin Geçerli Olması için Gereken Şartlar

İşverenin Fazla Mesai Kaydını Tutma Zorunluluğu

İşveren, fazla mesai süresini düzenli olarak kayıt altına almak zorundadır. Bu kayıtlar, işçinin fazla mesai ücreti veya serbest zaman taleplerini belgelendirmek açısından önem taşır. İşçi, işverenden fazla mesai kayıtlarını talep ederek çalışma saatlerini doğrulayabilir.

İşverenin kayıt tutmaması halinde işçi, fazla mesai iddiasını tanık ifadeleri veya işyeri belgeleri ile kanıtlayabilir.

Fazla Mesai Ücreti Kıdem Tazminatına Dahil Midir?

Hayır. Kıdem tazminatı, giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanır. Giydirilmiş ücret, ikramiye, yol, yemek gibi düzenli yan ödemeleri kapsar.

Fazla mesai ücreti düzensizdir, ay ay değişir. Yargıtay’a göre bu nedenle kıdem tazminatı hesabına dahil edilmez.^[7]

SGK priminde durum farklıdır. Fazla mesai ücreti, fiilen ödendiği ay için prime esas kazanca dahildir.

Fazla mesai alacağının zamanaşımı süresi 5 yıldır.^[8] Süre, her fazla çalışmanın yapıldığı günden itibaren ayrı ayrı işlemeye başlar.

Fazla Mesai Ücreti Kıdem Tazminatına Dahil Midir?

Fazla Mesai Dahil İş Sözleşmelerinin Geçerliliği Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Fazla mesai dahil iş sözleşmeleri ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Şamil Kaya

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden 2014 yılında onur derecesiyle mezun olmuştur. Lise öğrenimini yatılı şekilde Erdoğan Akdağ Anadolu Öğretmen Lisesi’nde 2010 yılında birincilikle tamamlayan Şamil Kaya, 2018 yılında başladığı Anadolu Ünivers...

Tüm yazıları