Fazla Mesai Yapmak Zorunda Mıyım?

Fazla mesai, iş hukukunda genel çalışma süresinin aşıldığı durumlardır. Çalışma süresinin aşıldığı durumlarda işçi, fazla mesai yapmış sayılır ve buna göre bir fazla mesai ücreti talep hakkı kazanır. Fazla mesai yapmak kural olarak bir zorunluluk değildir, işçi ve işverenin bu hususta anlaşması gerekir.

Aksi durumlarda anayasadaki angarya yasağı ihlal edilmiş olacaktır. Zira hiç kimse, iş kanununda belirtilen yasal süre sınırlarından fazla çalışmaya zorlanamaz. Fazla çalışan işçiye de fazla çalışmasının hakkı verilmelidir.

Öncelikle yazımıza fazla mesai nedir sorusunun cevabıyla başlamak doğru olacaktır. Fazla mesaide yasal sınırlar ve üst sınır hakkında ayrıntılı bilgiye fazla mesaide yasal sınırlar yazımızdan ulaşılabilir.

Fazla Mesai Nedir?

Türk hukukunda kural olarak çalışma süresi haftalık 45 saattir. Bu 45 saatlik süre, haftanın çalışma günlerinde 11 saati aşmamak koşuluyla dağıtılabilir. Bahse konu olan bu süreler, 4857 sayılı İş Kanunu tarafından belirlenen sürelerdir.

Bir iş yerinde işçi, 45 saatlik süreyi aştığı durumlarda fazla mesai yapmış olacaktır. Bu durumda işçi, 45 saati aşan her saat için yüzde 50 zamlı ücret talep edebilir. İşveren, fazla mesai yapan işçinin ücretini bu oranda ödemekle yükümlü olur.

Fakat eşit bölünme olmayan durumlarda da fazla mesai ücretlerine hükmedilebilir. Örneğin işçi, pazartesi günleri 13 saat, haftanın diğer günlerinde ise 5 saat çalışıyorsa haftalık toplam çalışma süresi 43 saat olmaktadır. Fakat bu durumda da fazla mesai, pazartesi günü için geçerlidir.

Zira pazartesi günü çalışması gereken süre genel olarak 11 saat olsa da işçi 2 saat fazla çalışmıştır. İş Kanunu 68. maddeye göre çalışma süresinde ara dinlenmeler sayılmaz. Bu nedenle fazla mesai yapan işçinin 11 saati aşan durumları, ara dinlenmeler hariç olarak sayılmalıdır.

Fazla mesai ücretini hak kazanan işçi, olası bir alacak davasında fazla mesai yaptığını kanıtlamak durumundadır. İspat yükü işçide, yani davacıdadır.

Zorunlu Mesai Kavramı ve Fazla Mesai İlişkisi

Halk arasında sıkça “zorunlu mesai” olarak adlandırılan uygulama, hukuken fazla mesai kavramına karşılık gelir. Kanunda “zorunlu mesai” adında ayrı bir kurum yoktur. İşçinin mesaiye kalmak zorunda olup olmadığı sorusu, fazla mesaiye ilişkin hükümler çerçevesinde yanıtlanır.

Bu nedenle “zorunlu mesai var mı”, “mesaiye kalmak zorunlu mu” ya da “işçi mesai yapmak zorunda mı” şeklindeki sorular, aşağıda ele alınan fazla mesai onayı ve sınırları esas alınarak cevaplanmalıdır.

Bu düzenlemeler, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki işçiler için geçerlidir. Memur ve diğer kamu görevlilerinin çalışma süreleri 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve ilgili özel mevzuata tabidir, bu yazının kapsamı dışındadır. Özel sektör işçisi için ayrı bir rejim yoktur. 4857 sayılı Kanun kamu ve özel sektör ayrımı yapmadığından özel sektörde de fazla mesai ancak işçinin onayıyla yaptırılabilir.

Zorunlu Mesai Kavramı ve Fazla Mesai İlişkisi

Gece Çalışmalarının Hukuki Sonucu

Yasal mevzuat gereği bir işçinin gece çalışma süresi 7,5 saati aşıyorsa, haftalık çalışma süresi olan 45 saati geçmemiş olsa dahi fazla mesai yapmış gibi vücut bulur. Bir başka deyişle gece 7,5 saatten fazla çalışan işçi fazla mesai yapmış sayılır ve fazla mesai ücretine hak kazanır. Bu durum Yargıtay uygulamalarında da bu şekildedir.

Fakat bazı durumlarda gece mesaisi yapan işçilere 7,5 saatlik çalışma ödenmişse dahi, işçiler için haklı nedenle fesih imkanı doğabilir. Kanun gereği genel kural gündüz çalışmasıdır. Gece çalışması yaptırılacak sektörlerde kanunun bir istisna tanımış olması gerekir.

Yasal düzenlemelere aykırı gece çalıştırmaları idari yaptırıma tabidir. Bu tutar 2026 yılı için 26.620 TL‘dir^[1].

Gece döneminde yürütülen işlerde fazla çalışma yaptırılması kanunen yasaktır^[2]. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama işleri bu yasağın dışında tutulmuştur. Bu işlerde işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla yedi buçuk saati aşan gece çalışması yaptırılabilir^[3].

Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Gece ve gündüz postalarının sıraya konulması da işverenin yükümlülüğüdür.

Fazla Mesai Yaptırmanın Yasak Olduğu Kişiler

Fazla mesai yaptırma, İş Kanunu’na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 8. maddesine göre şu kişiler için yasaklanmıştır.

• 18 yaşından küçükler.
• Sağlık sebebiyle çalışamayacak kişiler.
• Gebe ve emziren işçiler.
• Kısmi süreli çalışanlar.
• Yer altında çalışan işçiler.

Bu yasağa uymayan işveren hukuki ve cezai sonuçlarla karşılaşır, işçi için de haklı nedenle fesih sebebi doğar. Sınırların tamamı fazla mesaide yasal sınırlar yazımızda ayrıntılı olarak işlenmiştir.

Fazla Mesainin Azami Süresi

İş Kanunu 41. maddesinde yıllık fazla çalışma süresi, en fazla 270 saat olarak öngörülmüştür. Bu süre yıllık bazdadır, dolayısıyla günlük fazla mesai süresi için ayrı bir ölçüt getirilmemiştir. Fakat bu sürenin hakkaniyete ve objektif olarak insan sınırlarına uygun olması gerekir.

Bir işçiden günde 16-17 saat gibi astronomik çalışma süreleri beklenmemelidir. Günlük 11 saatin aşılması “yasak çalışma” kapsamında değerlendirilir ve işçiye haklı fesih imkanı tanır. Konunun ayrıntıları yıllık 270 saatten fazla mesai yaptırılması yazımızda ele alınmıştır.

Aylık bir üst sınır kanunda yoktur. Sınırlar günlük, haftalık ve yıllık olarak ayrı ayrı çizilmiştir.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplama

Fazla mesai ücretini hesaplamak için bazı yöntemler kullanılır. Genel kural, yukarıda da belirtildiği üzere saatlik ücretin yüzde elli zamlanmış hali olarak kabaca tasvir edilebilir. Bir diğer yöntemde öncelikle brüt maaş 225’e bölünür.

Böylelikle saatlik ücret hesaplanır. Elde edilen tutar 1,5 ile çarpılarak fazla mesai ücreti bulunur. Hakim, tutarı aşırı fazla bulursa hakkaniyet gereği indirebilir.

Taraflar arasında aksine bir düzenleme yapılmamışsa, genel kural olarak bu yöntem uygulama alanı bulur.

Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse hesap değişir. Bu süreyi aşan ve 45 saate kadar süren çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır ve saatlik ücretin yüzde yirmi beş fazlasıyla ödenir^[4].

Süre hesabında yarım saatten kısa süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır^[5].

İşçi Fazla Mesai Yapmak Zorunda mıdır?

Fazla mesai yapmak, İş Kanunu 41. madde özelinde düzenlenen bir husustur. Buna göre fazla mesai, ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin arttırılması gibi nedenlerle yapılabilir.

Fakat fazla mesai yapmak için gerekli şartlar bunlar olsa da işçinin yasal sınırlar dışında fazla mesai yapmak gibi bir yükümlülüğü yoktur. İşçinin fazla mesai yapacağını bilmesi ve bunu açıkça kabul etmesi gerekir.

İşveren tarafından hazırlanan, yazılı ve açıkça ifade edilen bir muvafakatnameyi işçinin ıslak imzalı olarak kabul etmesi gerekir. Buna fazla mesai muvafakatnamesi adı verilir, bu onay verildikten sonra işçi fazla mesaiye çağrılabilir.

Sağlığın elvermediği durumlarda, işçi muvafakatnameyi imzalamış olsa dahi fazla mesai yapması veya buna zorlanması yasaktır.

Kanunun tanıdığı tek istisna, arıza ya da zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkmasıdır. Bu hallerde işveren, işçinin onayını aramaksızın fazla mesai yaptırabilir^[6]. Bu istisnanın kapsamı fazla mesai dahil iş sözleşmeleri yazımızda ele alınmıştır.

Fazla mesai işçiler için zorunlu sanılan bir husus olsa da aslında öyle değildir. İşçinin fazla mesai yapacağını bilmesi ve bunu kabul etmesi gerekir. İşçinin fazla mesai yapmak gibi bir borcu kesinlikle yoktur.

Nitekim İş Kanunu 41. maddesinde de işçinin fazla mesai yapması için onayının olması gerektiği hususu kabul edilmiştir.

Bu rıza ve onay sözlü olursa dikkate alınmaz, yazılı bir onay olması beklenir. İşveren tarafından hazırlanan, yazılı ve açıkça ifade edilmiş bir muvafakatnameye işçinin ıslak imza ile onay vermesi gerekir. Ancak bu imzadan sonra işçi fazla mesaiye çağrılabilir.

Muvafakatname örneği ve doldurma şekli için fazla mesai muvafakatnamesi yazımızdan yararlanılabilir.

İşçi Fazla Mesai Yapmak Zorunda mıdır?

İşçinin Fazla Mesai Yapmak İstememesi

İşçi, fazla mesai yapmakla mükellef değildir. İşçi fazla mesai yapmak istemezse yapmamakta özgürdür ve bu konuda işverence zorlanamaz. Onaylamadığı için sözleşmeyi fesheden işveren, haksız nedene dayalı bir fesih yapmış sayılır.

Muvafakatname veren işçi bu onayla süresiz bağlı kalmaz. Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirmek kaydıyla geri alabilir^[7]. Onay iş sözleşmesi kurulurken ya da fazla çalışma ihtiyacı doğduğunda alınır ve işçinin özlük dosyasında saklanır. Rıza dışı fazla mesaiye zorlanan işçinin hakları ve ayrımcılık yasağı kapsamındaki korumalar için işçiye zorla mesai yaptırılması yazımıza bakılabilir.

Fazla Mesaiye Kalmak İstemeyen İşçi Ne Yapmalı?

Onay verilmiş olması ya da olmaması, fazla mesaiye kalmak istemeyen işçinin izleyeceği yolu değiştirir. Aşağıdaki sıra iki durumu da kapsar.

1. Muvafakatname imzalanmışsa onayın geri alındığı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirilir. Dilekçenin bir örneğine imza alınır ya da noter aracılığıyla gönderilir.
2. Hiç onay verilmemişse imzaya sunulan forma imza atılmaz. Sözlü kabul yazılı onayın yerini tutmaz.
3. Sağlık durumu elverişli değilse işyeri hekiminden rapor alınır. Rapor varsa imzalanmış muvafakatname de işçiyi bağlamaz.
4. İşyerinde tutanak tutulursa tutanağa fazla çalışmaya onay verilmediği yazılarak imzalanır. Şerhsiz imza sonradan kabul gibi yorumlanabilir.
5. Baskı sürerse ALO 170 hattına ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Müfettişliğine şikayet edilir.

İş Kanunu’nun 42. maddesindeki arıza ve zorlayıcı sebep halleri bu sıranın dışındadır. Bu iki durumda işveren onay aramadan fazla çalışma yaptırabilir.

İşçinin Fazla Mesai Yapmak İstemediği için İşten Çıkarılma Durumu

Fazla mesai yapmak istemeyen işçinin, yalnızca bu nedenle işten çıkarılması haksız fesihtir. İşverenin fazla mesai yaptırabilmesi için önce işçinin onayını alması gerekir, işçinin onay vermemesi zorunlu değildir.

Onay verdiği fazla mesai saatlerinde işyerine gelmesine rağmen kalmayan işçi bakımından ayrı bir değerlendirme yapılır. İşyerine hiç gelmemek devamsızlık sayılırken, işyerinde bulunup yalnızca fazla mesaiye kalmamak tek başına devamsızlık oluşturmaz^[8].

Yargıtay, işçinin hak ettiği serbest zamanın kullandırılması yerine devamsızlığından düşülmesini kanuna aykırı bulmuş ve bu gerekçeyle yapılan feshi geçersiz saymıştır^[9].

Haksız fesih sonrası talep edilebilecek tazminatlar, dava süreci ve cezai sorumluluk için işçiye zorla mesai yaptırılması yazımızda ayrıntılı bilgi bulunmaktadır.

İşe İade Davası Özel Durumu

Fazla mesai yapmak istemediği için işten çıkarılan işçi, feshin haklı bir sebebe dayanmaması nedeniyle işe iade davası açabilir. İşe iade davasının şartları ve süreci işe iade davası nedir, nasıl açılır yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Fazla mesai yapma zorunluluğu ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Konuya İlişkin Yargıtay Kararları

Konuya ilişkin dört karar aşağıda özetlenmiştir. Kararların tam metinlerine Yargıtay’ın resmi karar arama sisteminden ulaşılabilir^[11].

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2014/4866, K. 2014/14400, T. 05.05.2014

Karar, fazla mesai ücretinin bordroya dahil edilerek ödenmesi ve yıllık 270 saatle sınırlı olarak bu uygulamanın kabul edilmesine ilişkindir.

“…Somut uyuşmazlıkta davacının çıplak ücreti bordroda açık olduğundan ve fazla mesai hanesi açıkça öngörülüp, ister çalışsın ister çalışmasın fazla mesai ücreti ayrıca ödendiğinden, ödenen bu fazla mesai ücretinin, diğer ödenen çıplak ücretle birlikte davacıya ödenen aylık ücretin kendisinin kabul edilmesi doğru değildir. İşyeri uygulaması ile fazla mesai yapılsın veya yapılmasın fazla mesai ücreti ödenmesi kararlaştırılmıştır. Bu bir anlamda fazla mesai ücretinin aylık ücrete dahil edildiğinin kabul görmesidir.

Diğer taraftan fazla mesai ücretinin, ücretin içinde olması ve asıl ücretin fazla mesai olarak ödenen miktarın dışlanması sonucu kabul edilen çıplak ücret olması karşısında, fazla mesai ve tatil ücret alacaklarının bordrodaki bu belirtilen çıplak ücret üzerinden, kıdem tazminatının ise çıplak ücrete göre belirlenecek giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanıp hüküm altına alınması gerekir…”

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2012/6849, K. 2012/12756, T. 07.06.2012

Bu karar, fazla mesaide ispat yüküne ve işyeri onay prosedürüne uyulmadan yapılan fazla mesainin ispatına ilişkin bir bozma kararıdır, eksik inceleme gerekçesiyle yerel mahkemeye geri gönderilmiştir.

“…Dosyada mevcut Personel Yönetmeliğinin 5.02 maddesinde fazla mesailer hakkında ‘Çalışmanın normal mesai saatleri bittikten sonra veya tatil günlerinde devam etmesini gerektiren hallerde ilgili mevzuatın tespit etmiş olduğu sınır ve şartlar içinde fazla mesai yapılır. Fazla mesai yapılması yetkili makamdan önceden onay alınmasına bağlıdır.’ şeklinde düzenleme yapıldığı görülmüştür. Personel Yönetmeliğindeki bu düzenlemeye uyulmadan fazla mesai yapılmasının sebebi açıklığa kavuşturulmadığı gibi elektronik giriş-çıkış kayıtlarının fiili durumla örtüşüp örtüşmediği saptanmamıştır…”

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2016/19041, K. 2019/17119, T. 24.09.2019

Karar, yıllık 270 saatlik fazla mesai sınırının aşılmasının tek başına haklı fesih sebebi oluşturmadığını netleştirmektedir.

“…İş Kanununun 41. maddesinde öngörülen fazla çalışmanın yıllık 270 saati aşamayacağına ilişkin düzenleme emredici nitelikte bir düzenleme değildir. Buna göre davacının yıllık fazla çalışma süresinin 270 saati aşması, bu fazla çalışmaların karşılığı olan fazla çalışma ücreti, işçiye tamamen ödendiği sürece işçiye sırf bu sebeple haklı fesih hakkı vermez. Diğer taraftan, günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağına ilişkin kural, işçinin dinlenme hakkı bağlamında emredici nitelikte bir düzenleme olarak kabul edilmelidir…”

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2015/25643, K. 2015/27187, T. 05.10.2015

Karar, fazla sürelerle çalışılan saatlerin serbest zaman yerine devamsızlıktan düşülmesinin kanuna aykırılığına ve buna dayalı feshin geçersizliğine ilişkindir.

“…Dosya içerisinde bulunan ve hükme esas alınan bilirkişi raporu incelendiğinde, davacının fazla sürelerle çalıştığı saatlerin serbest zaman olarak kullandırılması gerekirken devamsızlıklarından düşüldüğü görülmekte olup, davalı işverenin 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41 ve 63. maddelerine aykırı hareket ettiği anlaşılmaktadır. Bu durumda gerçekleştirilen fesih geçerli nedene dayanmamaktadır…”

Fazla mesai veya diğer iş hukuku konularında destek almak için Harbiye Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.

Av. Haşim Elmas

Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi’nde Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir. Arabuluculuk, Uzlaştırmacılık ve Ceza alanlarında uzmanlık sertifikalarına sahiptir. Başta İş, T...

Tüm yazıları