Kısıtlılık Kararının Kaldırılması ve Şartları

Kısıtlılık kararının kaldırılması, kısıtlama sebebi ortadan kalkan kişinin fiil ehliyetini geri kazanması için sulh hukuk mahkemesinden istenir. Halk arasında vasiliğin kaldırılması ya da vasi iptali denen işlem de budur. Talebi kısıtlının kendisi veya her ilgili, kısıtlının yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine dilekçeyle yapabilir.

Şartlar kısıtlama sebebine göre değişir. Akıl hastalığında resmi sağlık kurulu raporu, savurganlık ve bağımlılıkta en az bir yıllık şikayetsiz dönem aranır. Hükümlülük nedeniyle kurulan vesayet ise hapis hali bitince mahkeme kararı gerekmeden kendiliğinden kalkar.

Aile hukuku alanında uzman avukat ekibimizden hukuki destek almak için buraya tıklayarak bize ulaşabilirsiniz.

Kısıtlılık Kararı Nedir?

Kısıtlılık kararı, kanunda belirtilmiş sebeplerden biri gerçekleştiğinde korunması ve gözetilmesi gereken ergin kişilerin fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlandırılmasıdır. Kararı vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi verir ve kısıtlanan kişiye bir vasi atanır. Kısıtlama sebepleri Türk Medeni Kanunu‘nda sınırlı olarak sayılmıştır.^[1]

Bu sebepler akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, malvarlığını kötü yönetme, hapis cezası ve kişinin kendi isteğidir. Kendi isteğiyle kısıtlanma yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık nedeniyle işlerini yönetemediğini ispat eden erginler içindir.

Hapis cezasına bağlı kısıtlama 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanun ile değişti. Eskiden bir yıl veya daha uzun hapis cezası alan her ergin kısıtlanırdı. Bugün cezaevindeki ergin kişi isteği üzerine kısıtlanır, isteği yoksa ancak toplam beş yıl veya daha fazla hapis cezasında ve korunma ihtiyacı görülürse kısıtlanabilir.

Kısıtlılık kararının verilmesi süreçleri ile ilgili bilgi için Vesayet Davası ve Vasi Tayini (Atanması) Şartları, Dilekçesi yazımızı okuyabilirsiniz. Kısıtlamanın vesayetin hangi türüne girdiği ve velayetten farkı vesayet nedir yazımızda anlatılmıştır.

Kısıtlılık Kararının Kaldırılması

Kısıtlılık Kararının Kaldırılması Şartları

Kısıtlılık kararının kaldırılması için kanunun aradığı ortak şart, kısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkmasıdır. Bu sebebin nasıl ispat edileceği ise her kısıtlama türü için ayrı düzenlenmiştir.^[2]

1. Erginlikle Sona Eren Vesayet: Velayet altında bulunmayan küçük vesayet altına alınır ve bu vesayet çocuğun ergin olmasıyla kendiliğinden sona erer. Ergin olmayan biri hakkında kısıtlama kararı verilmişse bu karar sona ermez, aksine kişi ergin olduktan sonra sonuç doğurmaya başlar.
2. Hapis Halinin Sona Ermesi: Hükümlülük sebebiyle kısıtlanan kişi üzerindeki vesayet, hapis halinin hukuka uygun biçimde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar. Hapis sürerken de vesayet kaldırılabilir. Toplam cezası beş yıldan az olan kişide kendi istemi yeter, beş yıl ve üzerinde ise korunma ihtiyacının ortadan kalktığı gösterilmelidir.^[3]
3. Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığının Ortadan Kalkması: Bu durumda vesayetin kaldırılmasına ancak kısıtlama sebebinin ortadan kalktığı resmi sağlık kurulu raporuyla belirlenirse karar verilebilir. Tek hekimin raporu yeterli değildir.
4. Savurganlık, Bağımlılık ve Kötü Yaşam Tarzının Bırakılması: Bu sebeplerle kısıtlanan kişinin vesayetin kaldırılmasını isteyebilmesi için en az bir yıldan beri aynı sebeple şikayete yol açmamış olması gerekir.
5. Kişinin İsteği Üzerine Kısıtlama: Kendi isteğiyle kısıtlanan kişinin vesayeti, kısıtlamayı gerektiren yaşlılık, engellilik, hastalık ya da deneyimsizlik gibi sebebin ortadan kalkmasıyla kaldırılır. Kişinin sadece fikrini değiştirmesi yetmez.

Aşağıdaki tablo her kısıtlama sebebinde kaldırma şartını ve kararın nasıl kalktığını bir arada gösterir.

Kısıtlılık Kararı Nasıl Kaldırılır?

Hapis ve küçüklük dışındaki sebeplerde kısıtlılık, vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesinin kararıyla kalkar. Vesayet işleri çekişmesiz yargı işi olduğu için karşı taraf gösterilmez, talep dilekçeyle başlar.^[4] Süreç şu sırayla ilerler:

1. Dilekçe: Kısıtlı ya da bir ilgili, kısıtlama sebebinin ortadan kalktığını açıklayan dilekçeyi kısıtlının yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine verir.
2. Delil ve rapor: Akıl hastalığında mahkeme resmi sağlık kurulu raporu alınması için kişiyi sevk eder. Bağımlılık ve savurganlıkta son bir yılın kayıtları, tanıklar ve kurum yazıları toplanır.
3. Karar: Mahkeme sebebin ortadan kalktığına kanaat getirirse vesayetin kaldırılmasına karar verir.
4. İlan ve nüfus kaydı: Kısıtlama ilan edilmişse kaldırılması da ilan edilir. Karar kesinleşince nüfus kaydındaki vesayet bilgisinin güncellenmesi sağlanır.
5. Kesin hesap: Görevi sona eren vasi son raporu ve kesin hesabı vesayet makamına verir, malvarlığını kişiye teslim etmek üzere hazır tutar.

Talep reddedilirse kapı kapanmış olmaz. Çekişmesiz yargı kararları HMK m.388 uyarınca maddi anlamda kesin hüküm oluşturmadığı için yeni bir sağlık raporu ya da yeni delille tekrar başvurulabilir.

Kısıtlılığı kalkan kişi, vasinin yönetimi sırasında zarar gördüğünü düşünüyorsa süreye dikkat etmelidir. Vasiye karşı tazminat davası, kesin hesabın tebliğinden itibaren bir yıl içinde açılır (TMK m.492). Tebliğ sırasında bilinemeyen bir hesap yanlışlığı sonradan ortaya çıkarsa bu süre öğrenme tarihinden işler.

Her durumda üst sınır, kesin hesabın tebliğinden itibaren on yıldır (TMK m.493).

Kısıtlılık Kararı Ne Zaman Kalkar?

Kısıtlılığın kalktığı an, sebebin türüne göre değişir. Bazı hallerde tarih kendiliğinden belirlenir, bazılarında mahkeme kararını beklemek gerekir.

• Erginlik: Küçük üzerindeki vesayet, çocuğun ergin olduğu gün, kural olarak 18 yaşını doldurduğunda kendiliğinden sona erer.
• Tahliye: Hükümlü üzerindeki vesayet, cezaevinden çıktığı gün kendiliğinden kalkar. Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlikle çıkış da hapis halini bitirir.
• Mahkeme kararı: Akıl sağlığı, bağımlılık, savurganlık ve kendi isteğiyle kısıtlamada vesayet, mahkemenin kaldırma kararıyla sona erer.

Yargıtay, denetimli serbestlik müdürlüğüne sevk edilerek cezaevinden çıkan hükümlü hakkında vesayetin kendiliğinden ortadan kalktığını kabul eder.^[5] Aynı kararda hapis hali sona erdikten sonra mahkemenin ayrıca vasi atamasına değil, karar verilmesine yer olmadığına hükmetmesi gerektiği belirtilmiştir.

Fiil ehliyeti, kararın ilan edilmesini beklemeden geri kazanılır. İlan yalnızca üçüncü kişileri bilgilendirir, kişinin haklarını tek başına kullanabilmesi ilana bağlı değildir.

Kısıtlılık Kararını Sona Erdiren Haller

Hükümlü Vasi İptali Nasıl Yapılır?

Hükümlü vasi iptalinde izlenecek yol, kişinin cezaevinden çıkıp çıkmadığına göre ayrılır. Tahliye edilen kişi için ayrı bir kaldırma davası gerekmez, çünkü vesayet hapis halinin bitmesiyle kendiliğinden düşer. Cezaevinde kalan hükümlü ise TMK m.471/2 uyarınca sulh hukuk mahkemesinden vesayetin sona erdirilmesini ister.

Tahliye, Koşullu Salıverilme ve Denetimli Serbestlikte

Kanunun aradığı şey cezanın tamamen bitmesi değil, hapis halinin sona ermesidir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi madde gerekçesine dayanarak kısıtlılığın “cezasını çekmek veya şartlı salıverilme yoluyla cezaevinden çıkmasıyla birlikte” kalktığını belirtmiştir.^[6] Aynı kararda denetimli serbestlikle tahliye edilen kişiye yapılacak tebligatın vasiye değil kendisine yapılması gerektiği vurgulanmıştır.

Nüfus kaydı kendiliğinden düzelmezse tahliye belgesiyle sulh hukuk mahkemesine başvurulur. Mahkeme vesayetin hangi tarihte kendiliğinden sona erdiğini tespit eden bir ek karar verir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 2022/5652 E., 2024/1459 K. sayılı kararına konu dosyada sulh hukuk mahkemesi, denetimli serbestlik kararı tarihinden itibaren vesayetin sona erdiğini bu şekilde tespit etmiştir.

Önemli: Tahliye edilen kişinin duruşmalara bizzat katılması tek başına kısıtlılığın kalktığını göstermez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, hapis halinin devam edip etmediğinin sulh hukuk mahkemesine ve Cumhuriyet başsavcılığına sorularak tespit edilmesi gerektiğine oy çokluğuyla karar vermiştir.^[7]

Cezaevindeyken Vesayetin Sona Erdirilmesi

Hapis devam ederken de vasilik kaldırılabilir. Toplam cezası beş yıldan az olan hükümlüde kişinin istemi yeterlidir. Beş yıl veya daha uzun cezada ise kişinin talebi üzerine, kişiliğinin ya da malvarlığının korunması ihtiyacının ortadan kalktığı gösterilmelidir.

Maddenin lafzı, kısıtlama kararının hangi tarihte verildiğine göre ayrım yapmaz. 7499 sayılı Kanun’dan önce bir yıldan uzun ceza nedeniyle kısıtlanan ve toplam cezası beş yılın altında kalan hükümlü de bu yolla istemde bulunabilir.

Hak Yoksunluğu Kısıtlılıkla Karıştırılmamalı

Denetimli serbestlikte vasilik kalkar, fakat bazı haklar hemen geri gelmez. Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesine göre kasten işlenen suçtan hapis cezası alan kişi, cezanın infazı tamamlanıncaya kadar kamu görevi, seçme ve seçilme gibi belirli hakları kullanamaz.^[8] Bu yoksunluk Medeni Kanun’daki kısıtlılıktan ayrıdır ve vasi atanmasını gerektirmez.

Denetimli serbestlik veya koşullu salıverilmeyle çıkan hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından bu yoksunluk uygulanmaz. Tedbirin işleyişi için denetimli serbestlik nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Kısıtlılık Kararının Kaldırılması Talebi Nereye Yapılır?

Kısıtlılık kararının kaldırılması talebi, kısıtlının yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır. Türk Medeni Kanunu vesayet makamı olarak sulh hukuk mahkemesini, vesayet işlerinde yetkili yer olarak da kısıtlının yerleşim yerini gösterir.^[9]

Kısıtlı başka bir ile taşınmışsa yetki yeni yerleşim yerindeki vesayet dairelerine geçer. Vesayet altındaki kişi ise yerleşim yerini ancak vesayet makamının izniyle değiştirebilir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi 2017/7425 E., 2018/451 K. sayılı kararında bu yetki kuralını kesin ve dava şartı saymış, eski yerdeki mahkemenin yetkisizlik kararı vermesi gerektiğini belirtmiştir.

Vesayet işleri adli tatilde görülen davalar arasındadır. Bu nedenle Temmuz ve Ağustos aylarında da başvuru yapılabilir.

Kısıtlılık Kararının Kaldırılması Başvurusunu Kimler Yapabilir?

Vesayetin kaldırılmasını kısıtlının kendisi ve her ilgili isteyebilir. Kanun bu hakkı kısıtlıya doğrudan tanır, dilekçe kısıtlının kendisi ya da avukatı aracılığıyla verilebilir.

• Kısıtlı kişinin kendisi,
• Kısıtlının vekili olan avukat,
• Kısıtlıya atanan vasi,
• Kısıtlının eşi, çocukları, anne babası gibi hukuki yararı bulunan yakınları.

Savurganlık, bağımlılık veya kötü yaşam tarzı nedeniyle kısıtlanan kişinin kendi başvurusu, son bir yılda bu sebeple şikayete yol açmamış olmasına bağlıdır. Hükümlüde ise hapis sürerken yapılan kaldırma başvurusu kişinin kendi istemine dayanır.

Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, akıl sağlığının yerinde olduğunu söyleyerek kendisi başvuran kısıtlının talebini resmi sağlık kurulu raporu almadan reddeden kararı eksik inceleme nedeniyle bozmuştur.^[10] Akıl hastalığına dayalı kısıtlamada mahkeme, kısıtlının talebini rapor aldırmadan geri çeviremez.

Vasilik Süresi Ne Kadardır?

Vasi, kural olarak iki yıl için atanır. Vesayet makamı bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir. Dört yıl dolunca vasi, vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir.^[11]

Bu süre vasinin görev süresidir, kısıtlılığın süresi değildir. Süre dolup uzatılmazsa vasinin görevi sona erer, ancak kısıtlılık devam eder ve mahkeme yeni bir vasi atar. Görevi biten vasi, yenisi göreve başlayıncaya kadar zorunlu işleri yapmakla yükümlüdür.

Kısıtlılığın kendisi için kanunda bir süre yoktur, bu anlamda kısıtlılık süresizdir. Kısıtlılık, sebebi ortadan kalkıp kaldırma kararı verilinceye ya da hükümlülükte hapis hali bitinceye kadar sürer.

Vasilikten Çekilme: Vasi Olmaktan Nasıl Vazgeçilir?

Vasi olmak istemeyen kişinin yolu, görevin hangi aşamada olduğuna göre değişir. Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinde oturan ve vasiliğe atanan kişi, kural olarak bu görevi kabul etmekle yükümlüdür (TMK m.416). Aile meclisince yapılan atamada ise böyle bir yükümlülük yoktur.

Atama kendisine tebliğ edilen kişi, on gün içinde vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir (TMK m.422). Kanunun saydığı kaçınma sebepleri şunlardır (TMK m.417):

• altmış yaşını doldurmuş olmak,
• bedensel engel veya sürekli hastalık nedeniyle görevi güçlükle yapabilecek durumda olmak,
• dörtten çok çocuğun velisi olmak,
• üzerinde başka bir vasilik görevi bulunmak,
• Cumhurbaşkanı, TBMM üyesi, Cumhurbaşkanı yardımcısı, bakan, hakim veya savcı olmak.

Vesayet makamı kaçınma sebebini yerinde görürse yeni bir vasi atar. Yerinde görmezse dosyayı karar vermesi için denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesine gönderir.

Görev sürerken çekilmek de mümkündür. Kaçınma sebeplerinden biri sonradan ortaya çıkan vasi, süre bitmeden görevden alınmasını isteyebilir, ancak önemli sebepler varsa göreve devam etmek zorundadır. Vasiliğe engel bir durum doğarsa, örneğin vasinin kendisi kısıtlanırsa, vasi görevden çekilmek zorundadır (TMK m.418 ve m.481).

Kimlerin hiç vasi olamayacağı ve vasinin görevleri vesayet davası ve vasi tayini yazımızda anlatılmıştır.

Atanan Vasi Mahkemece Nasıl Değiştirilir?

Vasiden memnun olmamak, kısıtlılığın kaldırılmasını gerektirmez. Bu durumda istenecek şey vesayetin kaldırılması değil, vasinin görevden alınması ve yerine yenisinin atanmasıdır. Talep, vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesine yapılır.

Görevden alma sebepleri TMK m.483’te sayılmıştır. Vasi görevini ağır surette savsaklar, yetkilerini kötüye kullanır, güveni sarsıcı davranışlarda bulunur ya da borç ödemede acze düşerse görevden alınır. Kusuru olmasa bile yetersizliği yüzünden vesayet altındaki kişinin menfaatleri tehlikeye düşerse mahkeme vasiyi değiştirebilir.

Ayırt etme gücüne sahip kısıtlı da vasinin görevden alınmasını isteyebilir. Aynı hak kısıtlının eşi veya çocukları gibi her ilgiliye tanınmıştır (TMK m.484). Mahkeme gerekli araştırmayı yapıp vasiyi dinlemeden onu görevden alamaz, ağır olmayan hallerde önce uyarıda bulunur.

Acil durumlarda mahkeme vasiye geçici olarak işten el çektirip bir kayyım atayabilir (TMK m.486). Görevden alma talebine ilişkin karara karşı temyize değil, tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesine itiraz edilir. Yargıtay 18. Hukuk Dairesi bu kararlara karşı temyiz yoluna başvurulamayacağını belirtmiş ve temyiz dilekçesinin itiraz olarak incelenmesi için dosyayı iade etmiştir.^[12]

Vasi İptali E-Devletten Yapılır Mı? Vasi Kaydı Nasıl Sorgulanır?

Vasi ataması veya kısıtlılık kaydı e-Devlet üzerinden sorgulanabilir, ancak vasilik e-Devlet’ten iptal edilemez. Kaldırma kararını yalnızca sulh hukuk mahkemesi verir. Sorgulama için adımlar şöyledir:

1. e-Devlet Kapısı’na giriş yapılır.
2. Adalet Bakanlığı hizmetlerinden “Dava Dosyası Sorgulama” açılır ve vesayet dosyası görüntülenir.
3. Vasi, kısıtlı adına “Kısıtlının Taraf Olduğu Hukuk Dava Dosyası Sorgulama (Vasisi Olduğunuz Kişi Adına)” hizmetini kullanır.
4. Dosyadaki son karar ve kesinleşme durumu buradan görülür.

Vesayet bilgisi nüfus kayıtlarında da tutulur. Kaldırma kararı kesinleştiği halde kayıt güncellenmemişse, kesinleşme şerhli karar örneğiyle nüfus müdürlüğüne başvurulabilir.

Vasi ve Kısıtlılık Kararı Nasıl Sorgulanır?

Vasilik Kaldırma (Kısıtlılık Kararının Kaldırılması) Dilekçe Örneği

Dilekçenin içeriği kısıtlama sebebine göre değişir. Akıl sağlığına dayalı kısıtlamada rapor alınması istenir. Hükümlülükte tahliyeden sonra vesayetin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti, cezaevindeyken ise vesayetin sona erdirilmesi talep edilir.

Akıl Hastalığı Nedeniyle Vasiliğin Kaldırılması Dilekçesi

Hükümlü Vasi İptali Dilekçe Örneği

Cezaevindeki Hükümlünün Vesayetinin Sona Erdirilmesi Dilekçesi

Not: Toplam cezası beş yıl veya daha fazla olan hükümlü, dilekçede korunma ihtiyacının neden ortadan kalktığını ayrıca açıklamalıdır.

Vesayet Davası ve Vasi Tayini (Atanması) Şartları, Dilekçesi

Vesayet Nedir? Vesayet Ne Demek?

Koşullu Salıverme veya Şartlı Tahliye Şartları

Vekaletname Nedir? Avukata Vekaletname Nasıl Verilir

Kısıtlılık Kararının Kaldırılması Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Kısıtlılık kararının kaldırılması ve vasilik ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Şamil Kaya

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden 2014 yılında onur derecesiyle mezun olmuştur. Lise öğrenimini yatılı şekilde Erdoğan Akdağ Anadolu Öğretmen Lisesi’nde 2010 yılında birincilikle tamamlayan Şamil Kaya, 2018 yılında başladığı Anadolu Ünivers...

Tüm yazıları