SİR Raporu Nedir? Çocuğun Üstün Yararı ve Sosyal İnceleme Raporu

SİR raporu, aile mahkemesinin çocuğun üstün yararını belirlemek için psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacıya hazırlattığı sosyal inceleme raporudur. Uzman taraflarla ve çocukla görüşür, ev ortamını inceler ve velayet konusundaki görüşünü mahkemeye bildirir. Çocuğun üstün yararı ise çocuğu ilgilendiren her kararda önceliğin çocuğun gelişimine ve esenliğine verilmesi ilkesidir.

Her insanın 18 yaşına kadar çocuk sayılacağı Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin 1. maddesinde kabul edilmiştir. Çocuğun üstün yararı soyut bir ilkedir. Asıl sorun, bu yararın somut olayda mahkeme tarafından nasıl tespit edileceğidir.

Çocuğun Üstün Yararı İlkesi Nedir?

Çocuğun üstün yararı ilkesinin temel amacı, çocuğun her türlü kararda ve eylemde en iyi şekilde korunması ve yararının gözetilmesidir. İlke, 18 yaşını doldurmamış küçüğün bedensel ve ruhsal gelişimini sağlamak için onun haklarını ön planda tutar. Çocukların haklarına ve çıkarlarına öncelik tanır.

Eğitim, sağlık hizmetleri, aile yaşamı, sosyal koruma ve yargısal işlemler dahil çocuğu ilgilendiren her karar ve eylemde bu ilke dikkate alınır. Çocuğun savunmasız olduğu durumlarda daha da önem kazanır. Mevzuatta “yüksek yarar”, “menfaat” veya “yarar ve esenlik” gibi farklı ifadelerle anılsa da hepsi aynı ilkeyi karşılar.

Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin Hukuki Çerçevesi (Mevzuat-Sözleşme)

İç hukukta ilkenin en üst dayanağı Anayasa’dır. Anayasa’nın 41. maddesine 2010 yılında eklenen fıkraya göre her çocuk, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir.^[1] 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu da çocuğun yarar ve esenliğinin gözetilmesini temel ilkeler arasında sayar.

Milletlerarası alanda Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi ilkeyi düzenler. BM sözleşmesinin konuyla ilgili maddeleri şunlardır:

BM Çocuk Hakları Komitesi, sözleşmenin 2, 3, 6 ve 12. maddelerini dört genel ilke olarak kabul eder. Bunlar ayrımcılık yasağı, çocuğun yararı, yaşama ve gelişme hakkı ile çocuğun görüşlerinin dikkate alınmasıdır. Çocuğun üstün yararı bu ilkelerden biridir ve sözleşmedeki diğer hakların yorumunda da kullanılır.

Çocuğun Üstün Yararı Nasıl Tespit Edilir?

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, velayet kararlarında çocuğun üstün yararının hangi ölçüyle belirleneceğini şöyle açıklar:

Çocuğun üstün yararını belirlerken; onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması amacının gözetilmesi gereklidir. Ana ve babanın yararları; boşanmadaki kusurları, ahlaki değer yargıları, sosyal konumları gibi durumları, çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde gözönünde tutulur.

Alıntı, Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.03.2016 tarihli velayetin değiştirilmesi kararındandır.^[2] Daire aynı kararda, uzmandan sosyal inceleme raporu alınmadan ve idrak çağındaki çocuklar dinlenmeden verilen hükmü eksik inceleme sayarak bozmuştur.

Mahkeme soyut olan bu kavramı somut olayın koşullarına, uzman raporuna ve çocuğun görüşüne bakarak doldurur. Velayetin hangi ebeveyne bırakılacağına etki eden ölçütler boşanma davasında çocuğun velayeti kime verilir yazımızda ayrıca açıklanmıştır.

SİR Raporu Nedir?

SİR, sosyal inceleme raporu ifadesinin kısaltmasıdır. 4787 sayılı Aile Mahkemeleri Kanununun 5. maddesine göre rapor, aile mahkemesinin istemi üzerine adliyede görevli psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı tarafından hazırlanır.^[3] Raporda taraflar arasındaki uyuşmazlığın nedenleri, ailenin sosyo-ekonomik koşulları ve çocuğun görüşleri yer alır.

Sosyal inceleme raporu ceza yargılamasında ve çocuk koruma tedbirlerinde de alınır. Çocuk Koruma Kanununun 35. maddesi bu incelemeyi, çocuğun bireysel özelliklerini ve sosyal çevresini gösteren inceleme olarak tanımlar. Günlük kullanımda “SİR raporu” denildiğinde çoğunlukla velayet davasında alınan rapor kastedilir.

SİR Raporu Neden Alınır? Zorunlu mu?

Çocuğun hangi ebeveynin yanında daha sağlıklı gelişeceği hukuk dışında özel bilgi gerektiren bir sorudur. Bu değerlendirme uzmanlık ister ve hakim bunu kendi gözlemiyle yapamaz. Rapor, velayet, kişisel ilişki ve evlat edinme gibi kararlara bilimsel dayanak sağlamak için alınır.

Velayet uyuşmazlığında rapor alınmadan hüküm kurulması Yargıtay’a göre eksik incelemedir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, taraflarla ve çocuklarla görüşen üç kişilik uzman heyetinden sosyal inceleme raporu alınmadan verilen velayet kararını bozmuştur.^[4] Suça sürüklenen çocuklarda ise 7593 sayılı Kanunla değişen Çocuk Koruma Kanunu m.35/3 uyarınca on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında sosyal inceleme yaptırılması zorunludur.

Sosyal İnceleme Raporu (SİR) Nasıl Düzenlenir?

Sosyal inceleme raporunu düzenlemeye yetkili uzman, gerekli incelemeleri ve araştırmaları yapar. Uzman ilgili çocukla görüşmekte serbesttir. Görüşmeler uzmanın gerekli gördüğü sayıda yapılır.

Rapor yalnızca dosya üzerinden yazılmaz. Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Yönetmeliğine göre uzman, ilgili kişilerle görüşmenin yanında sosyal ortam incelemesi de yapar. Bu inceleme yapılamazsa veya gerek görülmezse gerekçesi raporda belirtilir.^[5]

Çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa tarafların sosyal çevresindeki kişilerle de görüşülebilir. Görevli çocuğun gelişim aşamalarını ve duygusal durumunu inceler. Raporda çocuğun olgunluk düzeyi, varsa engellilik durumu, bedensel ve psikolojik sağlığı üzerinde durulur.

SİR Raporunda Neler Sorulur?

Aile mahkemesi için hazırlanan raporda taraflar arasındaki geçimsizlik nedenleri, sosyo-ekonomik koşullar ve çocuğun görüşleri yer alır. Uzman, çocuğun bu görüşlerinin üstün yararına uygun olup olmadığını da değerlendirir. Görüşmelerdeki sorular genellikle şu başlıklarda toplanır:

• Ailenin yapısı, ebeveynlerin kişilik özellikleri ve aralarındaki ilişki
• Anne ve babanın iş, gelir ve öğrenim durumu
• Evin fiziki koşulları ve çocuğa ayrılan yaşam alanı
• Çocuğun doğumdan bugüne gelişimi, sağlığı, okulu ve arkadaş çevresi
• Aile bireylerinin sağlık ve sabıka durumu
• Çocuğun her iki ebeveynle bağı ve kiminle yaşamak istediğine ilişkin görüşü
• Çocuk ve ebeveynler hakkında önerilebilecek tedbirler, örneğin danışmanlık

Uzmanın çocuğa sorduğu soruların biçimi çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre değişir. Rapor sonunda uzman, velayetin hangi ebeveyne bırakılmasının çocuğun yararına olacağı konusunda gerekçeli kanaatini yazar.

SİR Raporu Kaç Günde Çıkar?

Sosyal inceleme raporu için kanunda sabit bir gün sayısı yoktur. Çocuk Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 20. maddesine göre inceleme, mahkeme kararında gösterilen sürede tamamlanır. Gerekirse uzman ek süre isteyebilir.

Fiili süreyi adliyedeki uzman sayısı, ev ziyaretinin yapılacağı yer ve görüşülecek kişi sayısı belirler. Rapor dosyaya girdikten sonra taraflara tebliğ edilir ve iki haftalık itiraz süresi işlemeye başlar.

Sosyal İnceleme Uzmanları Kimdir? Görevleri Nelerdir?

SİR raporu şu uzmanlar tarafından düzenlenir:

• Psikolog
• Pedagog
• Sosyal çalışmacı

Bu uzmanlar Adalet Bakanlığınca adliyelerde görevlendirilir ve adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri bünyesinde çalışır. Mahkemenin istediği konularda araştırma yapar, gerektiğinde duruşmada hazır bulunur ve görüş bildirirler. Kanun, tercihen evli, çocuk sahibi, otuz yaşını doldurmuş ve aile sorunları alanında lisansüstü eğitim yapmış kişilerin görevlendirilmesini öngörür.

Adliyede uzman yoksa, iş durumu müsait değilse veya başka bir uzmanlık gerekiyorsa diğer kamu kurumlarında çalışanlardan ya da serbest meslek sahiplerinden yararlanılır. Tarafsızlığından şüphe edilen uzman, Hukuk Muhakemeleri Kanunundaki hakimin reddi sebeplerine dayanılarak reddedilebilir.

Sosyal İnceleme Raporuna İtiraz

Uzman raporunu mahkemeye sunar ve rapor duruşmadan önce taraflara tebliğ edilir. Rapora itiraz etme hakkınız vardır. Sosyal inceleme raporu bilirkişi raporu niteliğinde değerlendirildiğinden itirazda bilirkişi raporuna ilişkin kurallar uygulanır.

Hukuk Muhakemeleri Kanununun 281. maddesine göre itiraz, raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır.^[6] İtirazı bu sürede hazırlamak çok zorsa, yine iki hafta içinde başvurularak bir defaya mahsus ve en fazla iki haftalık ek süre istenebilir. Raporda itiraz edebileceğiniz hususlar şunlardır:

• Raporda çelişkilerin bulunması
• Raporun yeterli gözlem veya araştırma yapılmaksızın hazırlanması
• Ebeveynlerden biriyle ya da çocukla hiç görüşülmemesi
• Her iki tarafın beyanına yer verilmemesi
• Her iki tarafın maddi durumuna ve barınma koşullarına ilişkin bilgiye yer verilmemesi
• Ev ortamı incelenmeden ve gerekçesi gösterilmeden rapor düzenlenmesi
• Raporun gerekçeli bir kanaate yer vermemesi

İtirazla mahkemeden şu taleplerde bulunabilirsiniz:

• Eksik görülen hususların uzmana tamamlattırılması
• Belirsiz kalan noktalarda uzmanın açıklama yapması
• Yeni bir uzman veya uzman heyetinden rapor alınması

Hakim rapora bağlı değildir. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 282. maddesine göre uzman görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de yalnızca bir ebeveynle görüşülerek tek taraflı düzenlenen raporu hüküm kurmaya yeterli görmemiştir (19.06.2017, 2017/2302 E., 2017/7666 K.).

Sosyal İnceleme Raporuna İtiraz Dilekçesi Örneği

Rapora karşı beyan ve itiraz dilekçesi, tebliğden itibaren iki hafta içinde dosyanın görüldüğü aile mahkemesine verilir. Örnek metin somut olaya göre uyarlanarak kullanılmalıdır.

Boşanma Davasında Çocuğun Üstün Yararı

Boşanma davasında çocuğun üstün yararı en çok velayet ve kişisel ilişki düzenlenirken önem kazanır. Velayet, çocuğun üstün yararının korunmasına hizmet eden hak ve yükümlülüklerin toplamıdır. Türk Medeni Kanununun 182. maddesine göre mahkeme, boşanmaya karar verirken olanak bulundukça anne ve babayı dinler ve çocukla kişisel ilişkiyi düzenler.

Velayete aile mahkemesi hakimi karar verir ve SİR raporunu diğer delillerle birlikte değerlendirir. Velayet anne veya babadan birine bırakılabileceği gibi şartları varsa ortak velayet kararı da verilebilir.

Velayetin Belirlenmesinde SİR Raporunun Önemi

Sosyal inceleme raporu, mahkemeye çocuğun fiziksel, duygusal ve sosyal durumunu değerlendirme imkanı verir. Rapor ebeveynlerin bakım becerisini, aralarındaki ilişkiyi ve ev ortamını ortaya koyar. Mahkeme bu bilgilerle çocuğun ihtiyaçlarını ve güvenliğini en iyi sağlayacak ebeveyni belirlemeye çalışır.

Raporun bu işlevi görebilmesi için her iki ebeveynle ve çocukla görüşülmüş olması gerekir. Yargıtay, tarafların barınma, gelir, sosyal ve psikolojik durumlarına göre velayeti üstlenmeye engel bir durum olup olmadığının araştırılmasını arar. Bu araştırmayı içermeyen rapor hüküm kurmaya yeterli sayılmaz.

Çocuğun Üstün Yararının Tespitinde Çocuğun Beyanı

Çocuğun görüşü, üstün yararın tespitinde önemli bir unsurdur. Çocuk Haklarına Dair Sözleşmenin 12. maddesi, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğa kendisini ilgilendiren her konuda görüşünü serbestçe ifade etme hakkı tanır. Bu görüşlere çocuğun yaşı ve olgunluk derecesine göre önem verilir.

Çocuğun beyanı tek başına belirleyici değildir ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir. İdrak çağındaki çocuğa velayet konusundaki tercihini hakim bizzat sormalıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, çocukların sosyal inceleme sırasında uzmana verdikleri beyanla yetinilerek kurulan velayet hükmünü bozmuştur (07.02.2017, 2016/18054 E., 2017/1216 K.).

Velayetin Değiştirilmesinde Çocuğun Üstün Yararı

Velayetin değiştirilmesinde de belirleyici ölçü çocuğun üstün yararıdır. Velayet kendisine bırakılan ebeveyn bu yararı gözetmiyorsa veya yeni olgular ortaya çıkmışsa velayetin değiştirilmesi gündeme gelir. Türk Medeni Kanununun 183. maddesine göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa hakim gerekli önlemleri alır.

Türk Medeni Kanununun 349. maddesi uyarınca velayet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet sahibi değiştirilebilir. Dava şartları ve süreç velayetin değiştirilmesi davası yazımızda ele alınmıştır.

Ceza Hukukunda Çocuğun Üstün Yararı

Ceza hukukunda çocuğun üstün yararı, suça sürüklenen çocuklar hakkında yürütülen işlemlerde temel bir ilkedir. İlke, çocuğun öncelikle korunmasını ve topluma yeniden kazandırılmasını hedefler. Çocuğun yaşı, olgunluk seviyesi ve sosyal çevresi ile suçun işlenme nedenleri ve eğitim ihtiyacı birlikte değerlendirilir.

Çocuklara uygulanacak yaptırımlar adaletin yanında çocuğun gelişimine ve topluma kazandırılmasına da hizmet etmelidir. Çocuk Koruma Kanunu, özgürlüğü kısıtlayıcı tedbirlere ve hapis cezasına en son çare olarak başvurulmasını temel ilkeler arasında sayar.

Türk Ceza Kanununun 31. maddesine göre fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocuğun ceza sorumluluğu yoktur, bu çocuklara yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. 12-15 yaş arasındaki çocuk, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabiliyorsa indirimli cezayla sorumlu tutulur, algılayamıyorsa güvenlik tedbirine hükmolunur. Algılama yeteneğinin takdirinde sosyal inceleme raporu göz önünde bulundurulur. Kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçlarında ise 18 Ağustos 2026’da yayımlanan 7593 sayılı Kanunla eklenen m.31/4 devreye girer. Bu fıkra, kasta dayalı kusurun ağırlığı, güdülen amaç, suçun işleniş şekli ve önceki kasıtlı hapis mahkumiyeti gibi ölçütlere göre 15-18 yaş grubundaki çocuklar için indirimli ceza hükümlerinin uygulanmamasına imkan tanır. 12-15 yaş grubunda ceza sorumluluğu bulunan çocuklara da 15-18 yaş grubuna ilişkin hükümler uygulanabilir.^[7]

Harbiye Hukuk Bürosu Aile Avukatı Hizmetlerimiz

Boşanma davaları hassas ve karmaşık hukuki süreçlerdir. Aile avukatı, tarafların ve varsa çocuğun haklarını korur. Aile hukukunu ilgilendiren uyuşmazlıklarda nitelikli hukuki destek almak, hak kaybını önlemenin en güvenli yoludur.

Harbiye Hukuk Bürosu olarak uzman ve tecrübeli avukat kadromuzla müvekkillerimizin aile hukukundan doğan uyuşmazlıklarını en hızlı şekilde sonuçlandırmayı ve menfaatlerini korumayı önceliğimiz sayıyoruz. Aile hukuku uyuşmazlıklarından doğan davalarla birlikte velayet ve SİR raporuna itiraz gibi pek çok alanda hizmet veriyoruz.

Çocuğun Üstün Yararı ve SİR Raporu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğun üstün yararı ve SİR raporu ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Haşim Elmas

Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi’nde Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir. Arabuluculuk, Uzlaştırmacılık ve Ceza alanlarında uzmanlık sertifikalarına sahiptir. Başta İş, T...

Tüm yazıları