İşyerinde Gece Çalışma Süreleri ve Gece Çalışma Yasağı

İşyerinde gece çalışması, saat 20.00 ile 06.00 arasında yürütülen ve kanunla özel olarak sınırlandırılan bir çalışma biçimidir. Bu yazıda gece çalışmasının süre sınırları, ücretinin nasıl hesaplandığı, hangi işçilerin gece çalıştırılamayacağı ve mevzuata aykırı gece çalışmasının idari para cezası anlatılmaktadır. Sürekli gece vardiyasına zorlanan işçilerin haklı fesih ve tazminat hakları da ayrıca ele alınmaktadır.

Gece Çalışması Nedir?

İş Kanunu’na göre çalışma hayatında gece kavramı, en geç saat 20.00’de başlayarak en erken sabah 06.00’a kadar geçen ve her halde en fazla 11 saat süren gün dönemidir (İş Kanunu madde 69/1). Bu saatler arasında çalışılması durumuna da gece çalışması denmektedir.

Gece Çalışması Süreleri

Yasal mevzuata göre işyerinde uygulanacak gece çalışması en geç 20.00’da başlayıp en erken 06.00’da sona ermelidir. Bu saatler arasındaki çalışma süresi ise toplamda 7,5 saati geçmemelidir. Kanunda belirtilen bu saatler, iş hukukuna hakim olan işçi lehine yorum ilkesi gereği işçiler aleyhine sonuç doğuracak şekilde düzenlenemez.

Yani işverenler gece çalışma süresini 7,5 saatten az olacak şekilde düzenleyebilir, ancak çalışma süresinin 7,5 saatten fazla olması kural olarak mümkün değildir. Fakat bu 7,5 saatlik çalışma süresine bazı sektörler için esneklik getirilmiştir.

Buna göre işçinin yazılı onayı alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilecek işler şunlardır.^[1]

• Turizm alanındaki işler.
• Özel güvenlik işleri.
• Sağlık hizmeti yürütülen işler.
• Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işler.

Ancak bu sektörlerde de her halükarda gece çalışması 11 saati geçemez. Vardiyanın bir bölümü gündüze taşıyorsa ölçüt kanunda değil Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’tedir. Buna göre çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan postanın çalışması gece çalışması sayılır.^[2] 15.00-23.00 vardiyasında gece dönemine yalnız üç saat denk geldiği için posta gece postası sayılmaz, buna karşılık 18.00-02.00 vardiyasında altı saat gece dönemine girdiğinden posta gece postasıdır.

Gece Çalışması Süreleri ve Sınırları

12 Saatlik Gece Vardiyası Yasal mı?

Akşam 20.00’de başlayıp sabah 08.00’de biten on iki saatlik vardiya iki ayrı sınırı birden aşar. Gece dönemi 20.00’de başlamışsa en geç 07.00’de sona erer, çünkü kanun gece dönemini her halde on bir saatle sınırlamıştır. Yedi buçuk saatten uzun çalışmada verilmesi zorunlu bir saatlik ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmadığı için, on iki saatlik vardiyada fiili çalışma on bir saate ulaşır.^[3]

Vardiyanın yürütüldüğü iş turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ya da petrol arama işlerinden biri değilse yedi buçuk saat sınırı işçinin onayıyla bile aşılamaz. Sayılan işlerde yazılı onay alınsa dahi gece çalışması on bir saati geçemez. Haftalık kırk beş saat aşılmamış olsa bile yedi buçuk saati aşan 3,5 saat fazla çalışma sayılır ve saat ücretinin 1,5 katı üzerinden ödenir.

Gece Çalışmasında İşçinin Yazılı Onay Verme Zorunluluğu

Bir işçiye gece çalışması döneminde 7,5 saat ve altındaki bir süre çalışma yaptırılacaksa, işverenin veya işveren vekilinin işçiden yazılı onay alma zorunluluğu yoktur. Fakat gece çalışması 7,5 saatin üzerine çıkarılabilmesine izin verilen sektörlerde, yani turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti yürütülen işlerde ve petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde, gece çalışmasının 7,5 saatin üzerinde olabileceği durumlar için işçinin yazılı onayının alınması zorunludur.

Yani gece çalışmasında fazla mesai yaptırılacaksa (7,5 saatin üzerinde çalışma yaptırılacaksa) işçiden yazılı onay almak gerekmektedir.

Gece Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Bir işçinin mesai saati 20.00 ile 06.00 saatleri arasına denk gelirse bu mesaiye “gece çalışması” denir. Bir işçi izin verilen sektörler haricinde 7,5 saatten daha fazla gece çalışması yapamaz. İşçi haftalık saat sınırını geçmemiş olduğu halde 7,5 saatten daha fazla gece çalışması yaparsa, bu çalışma fazla mesai gibi ücretlendirilir.

Gece çalışması ücreti normal mesai ücretinden %50 yüksek olarak hesaplanır. Yani gece çalışma ücretinin hesaplanması, haftalık fazla çalışma ücretinin hesaplanmasıyla aynı yöntemi izler.

Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama sektörlerinde çalışan işçilerin ancak yazılı onay vermesi halinde 7,5 saatten fazla çalışması mümkündür. Bu sektörlerde çalışan işçiler yazılı onay vermedikleri halde gece çalışmalarının 7,5 saati aşması durumunda, aşan kısım için fazla mesai ücreti alır.

Örnek hesaplama: Fazla mesai, brüt ücret/225 x 1,5 formülüne göre hesaplanır. Buna göre aylık 40.000 TL brüt ücret alan ve haftalık toplamda 45 saat çalışan bir işçi, ay boyunca yedi buçuk saati aşan toplam 10 saat gece çalışması yapmışsa alacağı ek ücret 40.000/225=177,78 TL x 1,5 x 10 = 2.666,70 TL olur ve o ayki brüt ücreti 40.000+2.666,70=42.666,70 TL olarak hesaplanır.

Gece Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Gece Çalışan İşçilerin Fazla Mesai Hakları Nedir? Nasıl Hesaplanır?

Bir işçi, turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama sektörleri hariç olmak üzere 7,5 saatten daha fazla gece çalışması yapamaz. İşçi haftalık çalışma saat sınırını (45 saat) geçmemiş olduğu halde yedi buçuk saatten fazla gece çalışması yaparsa da ekstra ücretlendirilir.

Bu ücretlendirme fazla mesai hükümlerine göre hesaplanır ve gece çalışması ücreti normal mesai ücretinden %50 yüksek olarak belirlenir.

Gece Çalışması Yapan İşçinin Hakları

Gece çalışması yapan işçi, mesaisinin gece çalışması saatleri kapsamına girdiği süre boyunca ekstra ücrete hak kazanır. Belirli sektörler haricinde yedi buçuk saatten fazla gece çalışması yaptırılamaz.

İşçinin Sürekli Olarak Gece Çalıştırılması

Kanunun kurduğu düzen haftalık nöbetleşmedir: bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçi, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılmak suretiyle postalar sıraya konur. Kanun iki haftalık nöbetleşmeye de izin verir, yani işçi üst üste en çok iki hafta gece vardiyasında kalabilir. Üst üste üç hafta gece vardiyası kanuna aykırıdır.^[4]

Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. İşçiler bu şartlara uyulmadığı takdirde sürekli olarak gece çalıştırılmış sayılır ve bu durum işçi için haklı fesih hakkı doğurur. Bu konuda detaylı bilgi için İşçinin Sürekli Gece Vardiyasında Çalışması yazımızı okuyabilirsiniz.

Gece Çalışma Yasağı Nedir?

Gece döneminde çalışma, sağlık açısından bazı sakıncaları bünyesinde barındırdığı için bu döneme ilişkin olarak kanunda işçileri koruyucu bazı özel hükümlere yer verilmiştir. Bu hükümlere göre bazı işçilerin gece çalışması yapması yasaktır, yani bu işçiler kanunda gece olarak sayılan 20.00-06.00 arası çalıştırılamaz. Ayrıca bu yasak kapsamında olmayan diğer işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez, ancak bazı sektörlerde bu yasak kaldırılmıştır.

Bazı işlerin niteliğine ve gereğine göre yahut yurdun bazı bölgelerinin özellikleri bakımından, çalışma hayatına ilişkin “gece” başlangıcının daha geriye alınması veya yaz ve kış saatlerinin ayarlanması, yahut gün döneminin başlama ve bitme saatlerinin belirtilmesi suretiyle birinci fıkradaki hükmün uygulama şekillerini tespit etmek yahut bazı gece çalışmalarına herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünü koymak veyahut gece işletilmelerinde ekonomik bir zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmalarını yasak etmek üzere yönetmelikler çıkartılabilir (İş Kanunu madde 69/2).

Kadın işçilerin gece çalışabilmesi için, işe başlamadan önce görevli işyeri hekiminden gece çalışması yapmasında sakınca olmadığına ilişkin sağlık raporu alınmalıdır. Gebe olan kadın işçiler, gebeliklerini sağlık raporuyla belgelendirdikleri andan doğuma kadar geçen sürede gece çalışmaya zorlanamaz. Yasak belirli bir gebelik haftasına bağlı değildir, raporla tespitten itibaren işler. Yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır; bu sürenin sonunda sakınca bulunduğu sağlık raporuyla belirlenirse yasak devam eder.^[5]

Gece Çalışma Yasağı Nedir?

Gece Çalışma Yasağı Kapsamı Dışındaki İşler Nelerdir?

6645 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama, sondaj faaliyetleri kapsamındaki işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Bu liste kapalıdır, kanunda sayılmayan bir iş kolunda yedi buçuk saat sınırı işçinin onayıyla dahi aşılamaz. On sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilere ilişkin mutlak gece çalıştırma yasağı ise yalnız sanayie ait işlerde geçerlidir; hastane, eczane, lokanta, otel, sinema ve tiyatro gibi yerler sanayi işi sayılmadığı için bu yasağın kapsamında değildir, fakat oralarda da yedi buçuk saat sınırı uygulanır.^[6]

Hamile Kadın Memur Gece Vardiyasında Çalıştırılabilir Mi, Doğumdan Sonra Gece Çalışma Görevi Verilebilir Mi?

Kadınların gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin Yönetmelikte gebe kadın işçiler için özel hükümler öngörülmüştür. Buna göre kadın işçiler gebe olduklarının doktor raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar, emziren kadın işçiler ise doğum tarihinden başlamak üzere kendi mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla bir yıl süreyle gece postalarında çalıştırılamaz.

Devlet memuru bu Yönetmeliğe değil 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabidir. Günün yirmi dört saatinde devamlılık gösteren hizmetlerde memurun çalışma saat ve şekillerini kurumu düzenler. Kadın memura, tabip raporunda belirtilmesi halinde hamileliğin yirmi dördüncü haftasından önce, her halde yirmi dördüncü haftasından itibaren ve doğumdan sonra iki yıl süreyle gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez.

İşçide bu koruma bir yıl, memurda iki yıldır. Engelli memura da isteği dışında gece nöbeti ve gece vardiyası verilemez.^[7]

Mevzuata Aykırı Gece Çalışma Durumunda İşçinin Hakları

İşçiye mevzuata aykırı şekilde gece çalışması yaptırıldığı durumda işçi sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir. Gece çalışmasının kanuni çerçevesi için 4857 sayılı İş Kanunu m.69, vardiya düzenine ilişkin ayrıntılar için Postalar Halinde İşçi Çalıştırılan İşler Yönetmeliği okunabilir.

İşçinin Sürekli Gece Vardiyasında Çalıştırılması Sebebiyle Haklı Fesihi

İş sözleşmesi, işçi veya işverenin tek taraflı irade beyanıyla sona erdirilebilir. Yargıtay, işçinin sürekli olarak gece vardiyasında çalıştırılması halinde bu durumun işçi açısından haklı sebeple fesih nedeni sayılacağını ve işçinin kıdem, ihbar ve diğer işçilik alacaklarına hak kazanacağını kabul etmektedir.

Sürekli gece vardiyasında çalışmaya zorlanan bir işçinin hangi şartlarda haklı nedenle fesih hakkını kullanabileceğini ve tazminat sürecini, bu konuyu ayrıntılı ele aldığımız İşçi Sürekli Gece Vardiyasında Çalıştırılabilir Mi? yazımızda bulabilirsiniz.

Gece Çalışmalarında Fark Ücreti Nedir? Nasıl Hesaplanır?

İş Kanunu gece saatlerinde çalışan işçiye kendiliğinden bir gece zammı tanımaz. Uygulamada fark ücreti denilen kalem ya toplu iş sözleşmesindeki gece zammı hükmünden ya da gece çalışmasının yedi buçuk saati aşmasından doğar. İşçi haftalık 45 saatten fazla çalışmışsa fazla çalışma ücreti alır. Gece çalışmasında ise işçi 7,5 saatten fazla çalışmışsa, haftalık çalışma süresinin 45 saati geçip geçmediğine bakılmaksızın fazla mesai ücreti ödenir.

Yargıtay 2019 yılında verdiği bir kararda, gece döneminde yedi buçuk saati aşan çalışmanın 45 saati aşmasa da fazla çalışma sayılacağını, bu nedenle fazla çalışmanın zamsız kısmının işçinin maktu ücretine dahil kabul edilip sadece zamlı kısım için 0,5 katsayı uygulanması gerektiğini belirtmiş, ancak 2020 yılında bu görüşünden dönerek saatlik ücretin 1,5 katıyla çarpılması gerektiğini kabul etmiştir.

Örneğin bir işçinin aylık 20.000 TL aldığını varsayalım: 1 saatlik gece çalışma fark ücreti, 20.000/225=88,89 TL (1 saatlik çalışma ücreti) x 1,5 = 133,33 TL olarak hesaplanır.

Mevzuata Aykırı Gece Çalışma Durumunda İşçinin Hakları

Mevzuata Aykırı Gece Çalışmasının İdari Yaptırımı

Mevzuata aykırı davranılması halinde, yani kanunda ayrı tutulan sektörler haricinde işçilerin geceleri 7,5 saatten fazla çalıştırılması durumunda, 4857 sayılı Kanun’un 104’üncü maddesi gereğince işverenlere 2026 yılı hadlerine göre 26.620 TL idari para cezası uygulanır.^[8]

Gece Çalışma Yasağı ile İlgili Yargıtay Kararları

Gece Çalışma Yasağı Yargıtay Kararı – 9. Hukuk Dairesi, E. 2016/33069, K. 2018/14304, T. 02.07.2018

“4857 sayılı İş Kanunu’nun 69’uncu maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ‘İşçilerin gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez.’ Her ne kadar 6645 sayılı Kanunun 37. maddesi ile 4857 sayılı İş Kanunu’nun 69’uncu maddesinin üçüncü fıkrasına eklenen cümle ile ‘turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir’ hükmü getirilmiş ise de istisnasız şekilde tüm işçilerin gece çalışmaları günde yedibuçuk saatle sınırlıdır. Gece çalışmaları yönünden haftalık kırkbeş saat olan yasal sınır aşılmamış olsa dahi, günde yedibuçuk saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.”

Somut olayda haftada 4 gün, 18:00-08:00 saatleri arasında (2 saat ara dinlenme düşüldüğünde günlük 12 saat) gece vardiyasında çalışan işçinin fazla mesaisinin, haftalık toplam yerine gece 7,5 saat aşımı esas alınarak hesaplanması gerektiği sonucuna varılmıştır.^[9]

Gece Çalışma Yasağı Yargıtay Kararı – 22. Hukuk Dairesi, E. 2017/7304, K. 2017/2460, T. 20.02.2017

Somut olayda davacı vekili, 15.00-23.00 vardiyasında çalışan işçilerin çalışmasının 3 saatinin gece çalışması niteliğinde olduğu iddiasıyla, 20.00-06.00 saatleri arasında yapılan her bir saat çalışma karşılığı olarak zamlı ücret ödenmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Davalı vekili ise, ücret ödemesinin günlük yevmiye esasına göre yapıldığını, buna göre günlük çalışmanın yarıdan fazlasının 20.00-06.00 saatleri arasında yapılmaması durumunda çalışmanın gece çalışması olmadığını ve zamlı ücret ödenemeyeceğini savunmaktadır. Uyuşmazlık konusu hüküm, toplu iş sözleşmesinin “İşin Düzenlenmesi” başlıklı dördüncü bölümünde ve “Gece Çalışması ve Ücreti” kenar başlıklı 22. maddesinde yer almaktadır. Söz konusu hükme göre “Akşam saat 20.00’den sabah 06.00’a kadar geçen süredeki çalışmalar gece çalışması sayılır. Gece çalışması için ödenecek ücret normal çalışma ücretlerinden %25 fazladır.” 4857 sayılı İş Kanunu’nun “Gece süresi ve gece çalışmaları” başlıklı 69. maddesinin birinci fıkrasına göre “Çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir.” “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”in “Gece Çalışma Süresi” başlıklı yedinci maddesinin ikinci fıkrasında “Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır” düzenlemesine yer verilmiştir. Buna göre işçi kısmen gündüz kısmen de gece dönemine giren saatlerde çalışmakta ise, çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastladığı takdirde bu çalışmalar gece çalışması sayılacaktır.^[10]

Gece Çalışma Yasağı Yargıtay Kararı – 22. Hukuk Dairesi, E. 2015/27526, K. 2018/6386, T. 12.03.2018

4857 sayılı İş Kanunu’nun 69. maddesine göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”in 7. maddesinin 2. fıkrasında, “Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır” şeklinde kurala yer verilmiş olmakla, aksine özel bir düzenleme olmadığı sürece ve bir çalışmanın yarısından çoğu gece saatlerinde yapılmadıkça çalışma gece çalışması olarak değerlendirilemeyecektir. Somut olayda TİS 30. maddesinde işçinin rızası dışında bir hafta, her hâlde iki haftadan fazla gece vardiyasında çalışma yapılamayacağı, vardiya başlangıç ve bitiş saatlerinin 24:00-06:00 saatleri arasına gelmeyecek şekilde ayarlanmasının esas olduğu, TİS 31. maddesinde gece çalışmasının 20:00-06:00 saatleri arasında kabul edilerek bu süre için ödenecek ücretin normal ücretin %25 fazlası olduğu düzenlenmiştir. Bilirkişi tarafından davalı işverence ikinci vardiyanın 16:30-23:30 arasında olduğu beyan edilmişse de termal nöbet çizelgelerinde 16:30-24:00 saatleri arasında çalışıldığının belirtildiği, çalışmanın 16:30-23:30 arasında olduğunu beyan eden davalı tanığınca dahi bu çizelgenin imzalandığı, buna göre vardiyada 20:00-24:00 saatlerine denk gelen çalışmanın gece çalışması olduğu kabul edilerek günlük 4 saat %25 zamlı ücretten hesaplanmıştır. Davacı, 15 gün aralıklarla 16:00-24:00 vardiyasında çalıştığını belirterek gece çalışma alacağı talep etmişse de çalışmasının 4. saatinden sonra 0,5 saat ara dinlenmesi kullandığında kalan sürenin yarıdan fazla kriterini karşılamadığı anlaşıldığından talebin reddi gerekirken kabulü hatalıdır.^[11]

İşyerinde Gece Çalışma Süreleri İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular

İşyerinde gece çalışma süreleri ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Hulusi Hatıpoğlu

Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesinden onur öğrencisi olarak mezun olmuştur. Avukatlık kariyerine Konya Barosu’nda başlayan Arb. Av. Hulusi Hatıpoğlu, kariyerini İstanbul’da devam ettirmektedir. Özellikle İş Hukuku, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku, ...

Tüm yazıları