Staj ve Çıraklık Mağdurları Son Durum
Staj ve çıraklık mağdurları için kademeli emeklilik düzenlemesi 2024 yılında TBMM’ye sunulmuş, ancak henüz yasalaşıp Resmi Gazete’de yayımlanmamıştır. Yasalaşması halinde staj ve çıraklık süreleri sigorta başlangıcı olarak kabul edilmesi, emeklilik için gerekli prim gün sayısına dahil edilmesi beklenmektedir.
1 Ocak 2008 tarihinden önce staj ve çıraklık yapan kişiler, belirlenen süre ve prim şartlarını tamamladıklarında emekli olabilmeyi, staj ve çıraklık süreleri için herhangi bir borçlanma şartı aranmamasının kabul edilmesini bekliyorlar.
Bu düzenlemenin yasalaşması halinde staj ve çıraklık mağdurları kademeli olarak emekli olma hakkı kazanacak.
Emeklilikte Çırak ve Staj Mağduriyeti Nedir?
Çıraklar ve stajyerler, staj ve çıraklık kurumunun niteliği gereği çalışma hayatına erken bir dönemde başlamaktadırlar. Çıraklar, Mesleki Eğitim Kanunu gereğince bir çırak sözleşmesi altında çalışırlar. Staj gören veya çırak olarak çalışan kişiler bu çalışmaları karşılığında ücrete hak kazanırlar ve alacakları ücret de yine bu sözleşmede belirlenir. Bu kişilerin çalışmaya başlamalarıyla birlikte Sosyal Güvenlik Kurumuna gereken bilgiler iletilir ve sigorta başlangıçları yapılır.
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu “Ücret ve Sosyal Güvenlik” kenar başlıklı 25’inci maddesinde öngörüldüğü üzere, “Aday çırak, çıraklar, işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler ile mesleki ve teknik ortaöğretim okul ve kurumlarında okumakta iken staja, tamamlayıcı eğitime veya alan eğitimine tabi tutulan öğrencilerin sigorta primleri asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden, Bakanlık ile mesleki ve teknik eğitim yapan yükseköğretim kurumlarının bağlı olduğu üniversitelerin bütçesine konulan ödenekten karşılanır.”. Bu hüküm açıkça staj ve çıraklık durumunun başlangıcıyla birlikte sigorta kaydının yapıldığı ve sigorta primlerinin ödendiğine işaret etmektedir.
İşe giriş tarihi 8 Eylül 1999 ve öncesi olan kişiler için 01.03.2023 tarihinde kabul edilen Sosyal Sigortalar ile Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanu ile emeklilikte yaş koşulu dışında diğer koşulların sağlanması halinde yaş sınırı kaldırılmış ve Emeklilikte Yaşa Takılanlar grubuna giren kişiler için emekli olmanın yolu açılmıştır. Fakat, yapılan Erken Yaşta Emeklilik düzenlemelerde, staj ve çıraklıkla başlayan çalışma hayatında staj ve çıraklıkta geçen sürelerin hesaplamaya dahil edilmemiştir. Primlerinin ödenmiş olması ve diğer koşulları sağlamalarına rağmen bu kişilerin emeklilikten faydalanamadıkları için staj ve çıraklık mağdurları meydana gelmiştir. Staj ve çıraklık mağdurlarının EYT’den faydalanamamalarının sebebi bu durumdur.
Türkiye’de staj ve çıraklık sigortası mağduru sayısının 240.000’in üzerinde olduğu tahmin ediliyor. Bu rakam 1990’ların başına dayanan birikmiş mağduriyetin sonucudur. Mağdur federasyonlarının tutmaya çalıştığı kayıtlar ve milletvekili sorularına verilen yanıtlar bu sayıyı doğrulamaktadır.
Staj Dönemi Sigorta Başlangıcı Sayılıyor Mu?
Hayır, mevcut uygulamada sayılmıyor. Staj ve çıraklık dönemindeki sigorta primleri ödenmesine rağmen bu süreler emeklilik prim gün sayısı hesabına dahil edilmiyor. Yani sigorta primi yatıyor, kayıt SGK’da görünüyor ama emeklilik hesabında yok sayılıyor.
Bu durumun temel sebebi 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m.25’in yorumlanma biçimi. Madde çıraklara sigorta primi ödendiğini söylüyor ama bu sürelerin uzun vadeli sigorta kollarına (emeklilik) sayılıp sayılmayacağı konusunda kesin bir metin mevcut değil. SGK mevcut uygulamada bu süreleri kısa vadeli sigorta kolu (iş kazası ve meslek hastalığı) olarak değerlendiriyor ve emeklilik primine eklemiyor.
Çıraklık ve Staj Mağdurlarının Emeklilikte Yaşadıkları Sorunlar Nelerdir?
Çıraklık ve staj mağdurlarının staj ve çıraklık sigorta süresinin emeklilik süresinden sayılmaması, prim ödemelerinin yeterli günü karşılamasına rağmen emekli olamayan pek çok staj mağdurunun ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Bununla birlikte, staj ve çıraklık sigorta primlerinin ödenmesinde işverenlerin ve kurumların sigorta eksiklikleri ve ihmalleri ortaya çıkmaktadır. Stajyerler ve çıraklar yeterli prim ödenmemesi sebebiyle iş kazaları veya meslek hastalıklarında yeterli sosyal güvenceye sahip olmadıklarından çeşitli mağduriyetler yaşamaktadırlar.
Birediğer önemli sorun ise staj ve çıraklık mağdurlarının yaşadıkları sorunların yeni stajyer ve çırakların eğitilmesini engellemesidir. Çıraklık ve staj mağdurlarının sigorta hesaplamalarında ortaya çıkan problemler ve yaşanan hak kayıpları neticesinde bu alanlara yönelim gittikçe azalmakta ve çırak bulunamadığı için bakırcılık, el dokuma sanatları, hattatlık gibi tarihi meslekler yok olmakla karşı karşıya kalmaktadır.
Staj ve Çıraklık Mağdurlarının Talepleri ve Çözüm Önerileri
Staj ve çıraklık mağdurları, 2023 yılında EYT düzenlemesinin kapsamına alınmadıkları bildirildiği andan itibaren “Çıraklık ve Staj Sigortası Mağdurları Federasyonu” ile çeşitli sosyal medya platformlarını kurmuşlardır. Bu sürecin kurumsal yapısını oluşturuyor. Platformları aracılığıyla yaşadıkları mağduriyetin çözümü için taleplerini sunmaya devam etmektedirler.
Staj ve Çıraklık Mağdurları Çözüm Yolları
Mağdurların talep ettikleri iki ana çözüm yöntemi var. Birincisi çıraklık başlangıcının sigorta başlangıcı kabul edilmesi, ikincisi ise borçlanma yöntemi ile eksik prim günlerinin geriye dönük ödenmesidir.
Sigorta Başlangıcının Çıraklığa Çekilmesi Talebi
Staj ve çıraklık mağdurlarının önceliği aldıkları staj ve çıraklık eğitimlerinin başlangıç tarihinin sigorta başlangıcı olarak kabul edilmesidir. Sürecin temel taşı bu. Çünkü hem normal SSK girişinden önce çalışılan dönem prim gün hesabına katılmıyor hem de 1999 öncesi çıraklık yapanlar EYT kapsamı dışında kalıyor.
Bu talep yasalaşırsa iki sonuç bir arada gelir. Birincisi, 1999 öncesi çıraklık yapan kişiler EYT kapsamına otomatik olarak girer ve yaş şartı aranmadan emekli olabilir. İkincisi, 1999-2008 arası çıraklık yapanlar prim gün sayılarına ciddi katkı sağlar ve emeklilik tarihleri öne çekilir.
Staj ve Çıraklık Mağdurlarının Borçlanması Mümkün Mü?
Staj ve çıraklık mağdurlarının beklediği borçlanma yönteminin mantığı şu şekildedir: Çalışan, çıraklık döneminde eksik veya hiç ödenmemiş primleri kendi cebinden belirli bir formülle hesaplanan tutarda öder, böylece eksik prim günleri tamamlanıp emeklilik şartlarını sağlanır. Türkiye’de askerlik borçlanması, doğum borçlanması ve yurt dışı borçlanması gibi seçenekler yürürlükte olduğu için bu çözümün kendileri için de gelmesini beklemektedirler. Bu yöntem yasalaşırsa mağdurlar eksik prim günlerini ödeyerek emeklilik şartını tamamlayabilecek.
Mağdurların Aktif Olduğu Platformlar
Mağdurların örgütlü mücadelesi birkaç farklı kanal üzerinden yürümektedir. Federasyon resmi temsilciliği sağlamakta, milletvekilleriyle görüşmeler yapmakta ve TBMM gündemini takip etmektedir. Facebook üzerindeki Staj ve Çıraklık Mağdurları Platformu güncel haberlerin paylaşıldığı ana mecra. Twitter/X üzerinde de düzenli olarak gündem oluşturan hashtag kampanyaları düzenlenmektedir.
Bu yapı yalnızca bilgi paylaşımı değil, aynı zamanda kolektif baskı aracı işlevi de görmektedir. Toplu dilekçeler, vekil ziyaretleri ve basın açıklamaları federasyon koordinasyonunda yapılmaktadır.
Staj ve Çıraklık Mağdurları İçin Yasal Düzenleme Zorunluluğu
Mevcut hukuki durumda mağdurlar bireysel olarak hizmet tespit davası açabiliyor olsalar da, bu yol her zaman çözüm sunamamaktadır. Çıraklık döneminde primleri ödenmiş ve bu durumu kayıt altına almış mağdurlar dava açtığında davalarını kazanabilmekteler. Ancak belge eksikliği, tanık bulunamaması veya işyerinin kapanmış olması durumlarında bireysel hukuki yol tıkanmaktadır.
Bu yüzden yasal bir düzenleme oluşturulmalı ve aşağıdaki soruların kapsamını belirlemelidir:
- Düzenleme, hangi tarih aralığında çıraklık yapanları kapsayacak? (1999 öncesi mi, 2008 öncesi mi)
- Sigorta başlangıcı çıraklığa çekilecek mi, sadece prim gün sayısı mı eklenecek?
- Borçlanma seçeneği olacak mı, olacaksa hangi formülle gerçekleşecek?
Staj ve Çıraklık Mağdurları Yasası TBMM’den Geçti Mi? Son Durum
Yayım tarihimiz itibarıyla staj ve çıraklık mağdurlarına yönelik kapsamlı bir düzenleme yasalaşmamıştır. Konu çeşitli dönemlerde TBMM gündemine gelmiş, farklı vekiller tarafından kanun teklifleri verilmiş ancak henüz Resmi Gazete’de yayımlanmış bir düzenleme yok.
Konu farklı dönemlerde TBMM gündemine gelmiş, çeşitli kanun teklifleri verilmiştir. Yasa yayımlandığında düzenlemenin yürürlük tarihi, kapsamı (1999 öncesi mi, 2008 öncesi mi) ve borçlanma seçeneğinin dahil olup olmadığı netleşecek.
Staj ve Çıraklık Mağdurunun Yapması Gerekenler
Yasal düzenleme beklerken mağdurların kendi haklarını korumak için atabileceği somut adımlar mevcuttur.
Staj ve Çıraklık Mağdurları Neler Yapmalıdır?
Sigorta kayıtlarını doğrulamak: e-Devlet üzerinden SGK Hizmet Dökümünüzü alın. Çıraklık döneminde ödenen primlerin görünüp görünmediğini kontrol edin. Görünmüyorsa ödenmiş primlerin tespiti için SGK il müdürlüğüne başvurabilirsiniz.
Eski belgeleri arşivlemek: Çıraklık karnesi, sözleşme, maaş bordrosu, fabrika ya da işyeri girişlerini gösteren herhangi bir belge ileride dava açma durumunda kanıt olarak işe yarayabilir. Çıraklık dönemine ait belgeleri saklayın.
Hizmet tespit davası açmak: Sigorta kayıtlarınızda görünmeyen ama fiilen çalıştığınız döneme dair belge varsa İş Mahkemesi’nde hizmet tespit davası açabilirsiniz. Bu dava ile çıraklık döneminin emeklilik prim gününe sayılması talep edilebilir.
Federasyon ve platformlara üye olmak: Staj ve Çıraklık Sigortası Mağdurları Federasyonu gibi sosyal yapılar süreçle ilgili güncel bilgi paylaşıyor. Üye olarak hem haberdar olur hem toplu hareketi güçlendirirsiniz.
Vekillere ulaşmak: Bulunduğunuz ilin milletvekillerine konuyu hatırlatmak, soru önergesi ve kanun teklifi verilmesi için baskı oluşturmaya yardımcı olur.
Hizmet Tespit Davası ile Çıraklık Süresinin Geri Kazanılması
Eğer çıraklık döneminde primler ödenmiş ama SGK kayıtlarında görünmüyorsa veya çıraklık değil fiilen normal işçi olarak çalıştırıldıysanız, hizmet tespit davası açma hakkınız var. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu m.86 ve İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, çalışılan sürenin sigortalı olarak tespiti için açılan bu dava ile çıraklık dönemi prim gününe sayılabilir.
Dava için gerekli temel şartlar:
- Çalışmanın fiilen yapılmış olduğunun belgelerle ispatı
- Tanık ifadesi (çalışma arkadaşı, usta vb.)
- İşyeri kayıtları, maaş ödemesi, bordrolar
Bu dava zaman alabilir ve sonuç garantisi yoktur. Konunun uzman bir iş hukuku avukatıyla değerlendirilmesi tavsiye edilir. Detaylı bilgi için sitemizin Hizmet Tespit Davası yazısını inceleyebilirsiniz.
Merve Sara Muğlu
Staj hakkımız verilecektir çünkü haklıyız Adalet yerini bulacaktır
Üstadım tabi ki verilsin. bir gidip sadece bi işyerinde staj defteri doldurtmadık. ben 1 sene boyunca haftada 3 gün fabrikaya gittim eşek gibi çalıştım bunun nasıl iş başlangıcı sayılmadığını bir türlü anlayamıyorum..
ben inşaat haftada 3 gün amale gibi çalıştım 2 yıl hakkımızi istiyorum sonunda adelet yerini bulacak
merhaba bende 1989 da iki yil haftada birgun ciraklik egitime gitdim ozaman ssk karnesi verilmisti yillar gecti tabi onu kaybetdim ama o no ssk numaram olmali dediler ben e devletden baktigimda ciraklik egitimle ilgili bir giris goremiyorum normalmi normal ssk girisim 2008 onu goruyorum lutfen girisimiz sayilsin yoksa emeklilik hayal
Biz hakkmizi istiyoruz mezarda emeklilik istemiyoruz. İki sene bir işçi gibi çalıştık. Bize dedikleri kırmızı kararlarımızın ileride bize müthiş avantaj sağlayacak olması idi. Şimdi bakıyorum da avantaj değil mağduriyet yaşıyoruz. Bu işi çözün hakkımızı verin
Benim çıraklık yaptığım yıllarda çalışma saatleri uzundu tatil bölgesinde izinsiz bir şekilde sabah 8 gece 12 berber çıraklığı yaptım bu şartlarda çocuk işçi çalıştırıyorsanız haklarını vermek zorundasınız.