İş Yerinde Çalışma Süreleri ve Yasal Sınırlamalar

İş yerinde çalışma süreleri, işçilerin günlük, haftalık ve aylık olarak işte geçirdikleri ve çalıştıkları süreyi ifade eden kavramdır. İş Kanunu’na göre, Türkiye’de iş yerinde çalışma süreleri haftada 45 saatle sınırlıdır. Bu süre, işverenin belirleyeceği şekilde günlere yayılabilir ve genellikle haftada altı gün üzerinden hesaplanır. Günlük çalışma süresi ise fazla mesai hariç olmak üzere 8-9 saat aralığındadır.

Çalışma süreleri içinde fazla mesai, ek ücret karşılığında yapılır ve yasal sınırları aşmaması gerekir. İş yerinde yasal çalışma sürelerine uyulmadığında işçinin haklı fesih yaparak tazminatlarını talep etme hakkı gündeme gelir. İş yerinizde çalışma saatleri konusunda sorun yaşıyorsanız bize iletişim numaramızdan ulaşabilir sorularınızı iş hukuku avukatlarımıza ücretsiz sorabilirsiniz.

İş Yerinde Çalışma Süresi Nedir?

İş yerinde çalışma süreleri, çalışanın bir işverene bağlı olarak geçirdikleri ve işin yapılması için harcadıkları günlük ve haftalık süredir. Çalışma süresinden sayılan süreler, işçinin işte fiilen çalıştığı ve iş başında beklemek zorunda olduğu süreleri kapsar. Öğle arası, çay molası gibi dinlenme süreleri ve iş yerine gidip gelirken harcanan zaman çalışma süresinden sayılmaz. Türk Hukuku’nda çalışma süreleri, 4857 sayılı İş Kanunu ile düzenlenmiştir. Bu kanunun 63. maddesine göre haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir.

İŞ HUKUKU AVUKATA SOR

İş Kanunu’na Göre Haftalık Çalışma Süreleri

4857 sayılı İş Kanunu’na göre, Türk Hukuku’nda iş yerinde çalışma süreleri haftalık en fazla 45 saattir. Haftalık 45 saatlik çalışma süresi, işveren ve çalışan arasında anlaşmaya bağlı olarak farklı günlere dağıtılabilir. Haftanın 6 günü çalışan bir işçinin günlük çalışma süresi 7,5 saatken, haftanın 5 günü çalışan bir işçinin günlük çalışma süresi 9 saate çıkabilir. Belirlenen iş yerinde çalışma süreleri dışında fazla mesai yapılması durumunda işçi, fazla ücret almaya hak kazanır. İş Kanunu gereği yıllık fazla mesai süresi 270 saati aşamaz.

Günlük Çalışma Süresi Sınırları ve İstisnaları

4857 sayılı İş Kanunu’na göre, iş yerinde çalışma süreleri günlük en fazla 11 saat olarak sınırlandırılmıştır. Bu süre, normal çalışma ve fazla mesai toplamıdır. İşveren, çalışandan bir gün içinde 11 saati aşacak şekilde çalışmasını talep edemez. İstisna olarak turizm, özel güvenlik ve sağlık gibi sektörlerde işin kesintisiz sürmesi gerektiğinden günlük çalışma süreleri aşılabilir. Bu durumda fazla mesai ücretinin ödenmesi gereklidir. İstisna durumlardan biri de gece çalışmasıdır. Gece yapılan işlerde günlük çalışma süresi 7,5 saat olarak sınırlandırılmıştır.

Olağanüstü veya acil durumlarda (ani arıza, doğal afet vb.) çalışanın da onayıyla çalışma süresi geçici olarak artırılabilir. Bu sınırlamalara riayet edilmemesi durumunda işçi tarafından iş akdi haklı nedenle feshedilebilir. Konu hakkında iş hukuku avukatlarımızdan detaylı bilgi alabilirsiniz.

Günlük vardiya süresi, giriş-çıkış saati farkından ara dinlenme çıkarılarak bulunur.

• 08:00-17:00 vardiyası: 9 saat, 1 saat ara dinlenme sonrası net 8 saat çalışma.
• 09:00-18:00 vardiyası: 9 saat, 1 saat ara dinlenme sonrası net 8 saat çalışma.
• 08:00-18:00 vardiyası: 10 saat, 1 saat ara dinlenme sonrası net 9 saat çalışma.

Net çalışma süresi haftalık 45 saati aşarsa aşan kısım fazla mesai sayılır.

İşyerinde Çalışma Sürelerinde Limitler

Fazla Mesai Nedir? Şartları ve Sınırlandırmalar

İşçinin haftalık çalışma süresini (45 saat) aşarak yaptığı ek çalışmalar, iş yerinde çalışma süreleri açısından fazla mesaidir. Fazla mesai işin gereğine veya işverenin talebine bağlı olarak yapılabilir. Fazla mesainin koşullarından biri işçinin onayının alınmış olmasıdır. Fazla mesai yapılan her saat için işçiye normal saatlik ücretinin %50 fazlası ödenir.

İş Kanunu’na göre fazla mesai süresi yıllık 270 saati aşamaz. Fazla mesai ücreti, gece çalışmalarında ve tehlikeli işlerde sınırlıdır. Gebe kadın işçiler günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Yine kısmi süreli çalışanların, 18 yaşını doldurmamış işçilerin, fazla mesaiye sağlığı elvermeyenlerin (rapor ile durumu tespit ettirmiş olmaları şartıyla) fazla mesai yaptırılması yasaktır.

Gece Çalışma Süresi ve Yasal Sınırlamalar

Gece çalışma süresi, İş Kanunu’na göre saat 20:00 ile 06:00 arasındaki süreyi kapsar. Bu süre içerisinde yapılan çalışmalar iş yerinde çalışma süreleri açısından gece çalışmasıdır ve yasal olarak belirli sınırlamalara tabidir. Gece çalışmalarında, gece çalışma şartlarının daha zor olacağı göz önünde bulundurularak günlük çalışma süresi en fazla 7,5 saat ile sınırlandırılmıştır.^[1]

Gece çalışmasının yapıldığı sektörlerde 7,5 saat sınırı aşılmamalıdır. Bu sebeple, gece vardiyalarında çalışanlara fazla mesai yaptırılması yasaktır. Gece çalışması yapan işçilerin dinlenme süreleri de özel olarak belirlenmiştir. İşçi, gece vardiyasına başlamadan önce yeterli dinlenme süresine sahip olmalıdır. Gece çalışması yapan işçi, gündüz çalışması veya fazla mesaiye zorlanmamalıdır. Bu kurallara riayet edilmemesi işçi açısından iş akdini haklı nedenle feshetme sebebidir.

Not: Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetlerinde 7,5 saati aşan gece çalışması için işçiden yazılı onay alınması zorunludur.

Ara Dinlenme Süreleri ve İş Kanunu Kapsamındaki Haklar

Ara dinlenme süreleri, iş yerinde çalışma süreleri açısından, çalışanların verimli bir şekilde çalışabilmesi için belirli aralıklarla verilen kısa süreli dinlenme periyotlarıdır. İş Kanunu’na göre ara dinlenme süreleri şu şekilde düzenlenmiştir:

• Günlük çalışma süresi 4 saat veya daha kısa süreli işlerde 15 dakika
• Günlük çalışma süresi 4 saatten 7,5 saate kadar olan işlerde 30 dakika
• Günlük çalışma süresi 7,5 saatten fazla süreli işlerde 60 dakika

Eğer çalışma süresi 6 saatin üzerindeyse, bu dinlenme süresi aralıksız verilmek zorundadır. İş Kanunu’na göre dinlenme süreleri çalışma süresinden sayılmaz. Ara dinlenme süresi ücretli değildir, işçi bu süreyi dinlenme amaçlı kullanmalıdır. Çalışan, ara dinlenme süresi içinde iş yapamaz veya başka bir işte çalıştırılamaz.

Ulusal Bayram ve Genel Tatillerde Çalışma Süreleri

Ulusal bayramlar ve genel tatillerde (UBGT) iş yerinde çalışma süreleri, 4857 sayılı İş Kanunu’na göre düzenlenir. İşçiler, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştıklarında normal ücretin üzerine %100 fazla ücret alır. Bu, o günün ücretinin iki katı anlamına gelir. Bu düzenleme, işçinin tatil günü çalışmasının karşılığı olarak getirilmiştir.

İş Yerinde Çalışma Süresi Hesaplama Yöntemleri

Önemli: Çalışma süresi kanunen günlük en fazla 11, haftalık en fazla 45, aylık ortalama 180 saattir.

Günlük Çalışma Süresinin Hesaplanması

Günlük çalışma süresi, iş yerinde geçirilen fiili süredir ve iş Kanunu’na göre günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz. Gece çalışması gibi durumlarda bu süre daha kısadır. Günlük çalışma süresini aşan çalışmalar, iş yerinde çalışma süreleri açısından fazla mesai olarak adlandırılır. İşçi, fazla mesaide çalıştığı her saat için normal saatlik ücretinden %50 fazla ücrete hak kazanır. Ara dinlenme süreleri, günlük çalışma süresinin dışındadır ve bu süreye dahil edilmez.

Haftalık Çalışma Süresinin Hesaplanması

İş Kanunu’na göre haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. 45 saatlik çalışma işçi ve işveren arasındaki anlaşmaya göre günlere bölünebilir. Haftalık çalışma süresinin 45 saati aştığı durumda işçi fazla mesai yapar ve fazla mesai ücreti alır. Çalışma süresi farklı şekillerde belirlenebilir. (Örneğin: 6 gün x 7,5 saat = 45 saat veya 5 gün x 9 saat = 45 saat) Fazla mesai yapılmadığı sürece, haftalık çalışma süresi 45 saatin üzerinde olamaz. Fazla mesai süresi yılda en fazla 270 saat olabilir.

Aylık Çalışma Süresinin Hesaplanması

Aylık çalışma süresi, işçinin bir ay boyunca çalıştığı toplam süredir. Haftalık çalışma süresi 45 saat olduğuna göre, aylık çalışma süresi 45 saat x 4 hafta = 180 saat olur. Bu, ortalama aylık çalışma süresidir. Fazla mesai yapılması halinde, bu süreler de aylık çalışma süresine eklenir.

Ayda 30 gün çalışılan iş yerinde toplam çalışma süresi, 30 gün x 7,5 saat = 225 saat olur. Dinlenme süreleri, iş yerinde çalışma süreleri dışında olduğu için çalışma süresinden sayılmaz ve toplam çalışma süresine dahil edilmez. Aylık çalışma süresi hesaplanırken, resmi tatiller de çalışma süresinden sayılmaz.

Bazı kaynaklarda aylık çalışma süresi 180 saat, bazılarında 225 saat olarak geçer. Bu iki rakam farklı hesap yöntemlerinden gelir. 180 saat, haftalık 45 saatin dört haftaya yayılmasıyla bulunur. 225 saat ise ayı 30 gün kabul edip günlük 7,5 saat üzerinden yapılan hesaptır. Fazla mesai ücreti hesaplarında uygulamada genellikle 225 rakamı kullanılır.

Yasal Çalışma Süreleri

Kısmi Süreli Çalışma ve Yasal Sınırlamaları

Normal haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Tam süreli iş sözleşmesi ile yapılan emsal çalışmanın 2/3’ü (30 saat) oranına kadar yapılan çalışma, iş yerinde çalışma süreleri açısından kısmi süreli çalışma olarak kabul edilir. Kısmi süreli çalışan işçinin ücrete ilişkin bölünebilir hakları ve menfaatleri, tam süreli çalışan işçiye göre çalıştığı süreyle orantılı olarak ödenir.

Bunun dışında kalan hakları ise, yalnızca kısmi süreli çalışması sebebiyle tam zamanlı çalışan işçiden farklı bir muameleye tabii tutulamaz. İşçi, haftalık 45 saatten az çalışıyorsa çalıştığı normal süreyi aşan çalışma süresi için fazla mesai ücretine hak kazanır.

Çalışma Süresinden Sayılan Haller

İş Kanunu’na göre işçinin işyerinde geçirdiği zaman, işin icrası için yaptığı faaliyetler doğrudan çalışma süresinden sayılır. Bu süre, işçinin fiilen çalıştığı süredir. İşçinin iş yapabilmesi için gerekli hazırlıklar, taşıma ve iş yerinde yer değiştirme gibi işlemler de çalışma süresinden sayılır. Örnek olarak bir işçinin iş edimini yerine getirmesi için başka bir lokasyona sevk edilmesi süresi de çalışma süresinden sayılmaktadır.

Çalışma Süresinden Sayılmayan Haller

Çalışma süresinden sayılmayan haller, işçinin işyerinde geçirdiği zaman dilimlerinde, fiilen çalışmadığı veya doğrudan işin icrasına harcanmayan sürelerdir. İşçiye verilen öğle tatili gibi dinlenme süreleri, çalışma süresinden sayılmaz. İşçinin bayram günleri ve resmi tatillerde çalışmaması halinde bu süre çalışma süresinden sayılmaz. Aynı zamanda işçinin işe gitme ve dönme süreci, yolda geçen süresi çalışma süresinden sayılmaz. İşçinin kendi isteğiyle harcadığı ve kişisel işler yapması çalışma süresinden sayılmaz.

Denkleştirme Esasına Göre Çalışma ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Denkleştirme esasına göre çalışma, iş yerinde çalışma sürelerini işin yoğun veya durgun olduğu dönemlere göre dengelemek amacıyla düzenlenen bir çalışma şeklidir. İş Kanunu’na göre, denkleştirme süresi en fazla 2 ay uygulanabilir, ancak toplu iş sözleşmeleri ile bu süre 4 aya kadar çıkabilir. Denkleştirme esasına göre bu süreçte 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai sayılmaz, daha az çalışılan dönemlerle dengelenir. Denkleştirme çalışması sürecinde işçilerin haklarının korunması ve günde 11 saatten fazla çalıştırılmamaları oldukça önemlidir. Denkleştirme uygulaması, işçinin onayı alınmaksızın yapılamaz. Eğer işçi denkleştirme sürecinde fazla çalıştırılır ve telafi çalışmasıyla dengelenmezse, fazla mesai ücreti talep etme hakkına sahiptir.

Telafi Çalışmasında Uyulması Gereken Kurallar

Telafi çalışması, iş yerinde çalışma sürelerinde eksik çalışma sürelerinin tamamlanması için uygulanan bir yöntemdir. Bu çalışma işçinin izinli olduğu, çalışamadığı sürelerde kaybedilen iş gücünü telafi etmek için uygulanır. Telafi çalışmasında dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır.

• Telafi çalışmasında işçinin hatalık çalışma süresi olan 45 saat aşılmamalıdır.
• Telafi çalışması, işverenin isteğiyle yapılır ancak bunun için işçinin de rızası gereklidir.
• Telafi çalışmasında, işçi eksik kalan çalışma sürelerini tamamladığı için bu çalışmada fazla mesai ücreti almaz.
• Çalışma süresi yasal sınırları aşmamalıdır. Telafi çalışmasında günlük çalışma süresinin üst sınırı olan 11 saat aşılmamalıdır.
• İşçi, telafi çalışması nedeniyle yıllık izninden mahrum kalmamalıdır. İşçinin yıllık izin hakkı telafi çalışması nedeniyle engellenemez.

İşçi Çalışma Sürelerinde Telafi ve Denkleştirme

Yılda 270 Saati Aşan Fazla Çalışma Süreleri ve İşçi Hakları

İş Kanunu’na göre, işçinin yılda 270 saati aşan fazla mesai yapması yasaklanmıştır. İşveren, işçiyi yılda 270 saatten fazla çalıştırıyorsa bu durumda işçi, fazla mesai ücretlerini talep edebilir veya iş yerinde çalışma sürelerinin ihlali sebebiyle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyette bulunabilir. Ancak Yargıtay’a göre yıllık 270 saat sınırının aşılması, fazla mesai ücretleri eksiksiz ödendiği sürece işçiye tek başına haklı nedenle fesih hakkı vermez; fazla mesai ücretleri ödenmiyorsa işçi haklı nedenle iş sözleşmesini feshedip kıdem tazminatına hak kazanabilir. Bu şekilde bir durumun varlığı halinde kıdemli iş hukuku avukatlarımıza danışabilirsiniz.

İşveren yıllık 270 saat fazla mesai sınırını ihlal etmesi durumunda, işçi fazla mesaiye kalmayı reddedebilir. Aynı zamanda, bu sınırın aşılması halinde işçinin rızası dışında çalışma koşullarında yapılan değişiklikler sebebiyle iş mahkemesine başvurabilir.

Günlük Çalışma Süresinin 11 Saati Aşması ve İşçi Hakları

İş Kanunu, iş yerinde çalışma sürelerini günlük en fazla 11 saat olacak şekilde sınırlandırmıştır. 11 saatlik çalışma süresinin aşılması durumunda işçinin hakları doğar ve işçi yasal yollara başvurabilir. İşçi, 11 saati aşan çalışma süresi için fazla mesai ücreti talep edebilir. Fazla mesai ücreti, normal saatlik ücretin %50 fazlası olarak ödenir. İşçinin bu sürenin ihlal edilmesi durumunda Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyette bulunma hakkı vardır. Bu sınırın sürekli olarak aşılması halinde işçi, iş sözleşmesini haklı sebeple feshederek kıdem tazminatına hak kazanır.

Çalışma Süresi İhlallerinde İşçi Hakları

İş yerinde çalışma sürelerinin ihlalleri, işverenin yasal düzenlemenin dışına çıkarak işçiye fazla mesai yaptırması, dinlenme haklarını kısıtlaması veya engellemesi ve çalışma sürelerine uymaması durumunda ortaya çıkar. İşçi fazla mesai yapması veya zorlanması durumunda normal mesai ücretinin %50 fazlası olan fazla mesai ücretini işverenden talep edebilir. İşçi, çalışma sürelerinin ihlal edilmesi durumunda veya fazla mesai ücretlerini alamadığında iş mahkemesine başvurarak dava açabilir. İş Kanunu’na göre sürekli hale gelen çalışma süresi ihlalleri ve işçinin yasal haklarını alamaması işçi tarafından haklı nedenle fesih nedenidir. Bu durumda işçi, iş sözleşmesini tazminat sorumluluğu doğmadan haklı sebeple derhan feshedebilir.

Zorunlu Arabuluculuk Başvuru Süreci

Türk Hukuku’nda işçi-işveren arasında doğan uyuşmazlıklarda mahkemeye başvurmadan önce arabuluculuk yoluna başvurulması zorunlu tutulmuştur. Bu süreç, işçi-işveren arasındaki uyuşmazlığın çözülmesi amacıyla uygulanır. Zorunlu arabuluculuğun dava şartı olduğu uyuşmazlıklarda başvuru arabuluculuk bürosu aracılığıyla yapılır. Arabuluculuk sürecinde taraflar ve varsa vekilleri ile görüşmelere katılırlar uyuşmazlığı çözüme kavuşturmak amacıyla müzakere ederler. Zorunlu arabuluculuk süreci sonunda anlaşma veya anlaşamama tutanağı düzenlenir. Bu tutanak hukuki bir sözleşme niteliği taşır. Mahkemeye başvuru süreci de arabuluculuk sürecinin tamamlanmasıyla başlar. Arabuluculuk sürecinin olumlu bir şekilde geçirilebilmesi adına, teknik hesaplamaların hakkı kaybı olmaksızın yapılabilmesi adına sürecin bir avukat vasıtasıyla yürütülmesi gerekmektedir.

İş Mahkemesine Başvuru Süreci

İş yerinde çalışma sürelerinin ihlal edilmesi durumundan kaynaklı işçi-işveren arasında doğan uyuşmazlığın mahkemeye taşınabilmesi için dava şartı olarak öngörülen zorunlu arabuluculuğa başvurmak gereklidir. Tarafların arabuluculukta anlaşamaması sonucu düzenlenen arabuluculuk anlaşamama tutanağı ile taraflar yetkili iş mahkemesinde dava açabilir. İş mahkemesine başvuruda uyuşmazlığın nedeni, talep edilen çözüm ve dayanılan hukuki gerekçeler açıkça belirtilmelidir. Başvuru sırasında gerekli belgelerin (çalışma süresi, fazla mesai ücretleri, iş sözleşmesi vb.) sunulması gerekir.

Çalışma Süresi İhlallerinde Hak Arama

Harbiye Hukuk Bürosu Olarak İş Hukuku Alanına Yönelik Hizmetlerimiz

Harbiye Hukuk Bürosu olarak iş hukuku alanında, işçi ve işveren haklarının korunması, iş sözleşmelerinin düzenlenmesi, fesih işlemleri ve iş yerinde çalışma sürelerine yönelik hukuki danışmanlık hizmetleri sunmaktayız. İş hukukunda uzman kadromuz ile müvekkillerimize en etkili çözümleri sunarak yasal hak ve yükümlülüklerin güvence altına alınmasına destek oluyoruz.

İşçinin Çalışma Süreleri İle İlgili Sorular Sorular

Bu başlık altında işçilerin çalışma sürelerine ilişkin sorularınızı cevapladık.

Selin ERDUR

Av. Haşim Elmas

Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi’nde Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir. Arabuluculuk, Uzlaştırmacılık ve Ceza alanlarında uzmanlık sertifikalarına sahiptir. Başta İş, T...

Tüm yazıları