İşçi Sendikaları ve Sendikal Haklar

İşçi sendikaları, işçiler tarafından kurulan, bunların çalışma ilişkilerindeki ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarları koruma ve geliştirme amacı güden, en az 7 işçi bir araya gelerek bir işkolunda faaliyet göstermek üzere oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır. İşçi sendikaları, işçiler ve işverenler arasındaki çalışma ilişkisindeki ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarları korumak ve geliştirmeyi hedefler.

Sendikalar, toplu iş sözleşmesi yapma yetkilerini kullanarak işçi tarafını işveren tarafı karşısında güvenli ve güçlü bir pozisyona çekerler. Toplu iş sözleşmeleri ile ücretler, çalışma saatleri, izinler gibi hususlarda işçilerin çıkarlarını koruyacak düzenlemeler yapılması mümkündür. Böylece işçiler için hem daha iyi şartlar sağlanmış olacak hem de işverenin bulunduğu ekonomik konuma bağlı olarak işçiye birtakım dayatmalarda bulunmasının önüne geçilebilecektir.

İşçiler, yasal olarak korunan sendikal hakları kapsamında işçi sendikaları kurabilir, bu sendikalara üye olabilirler, üye oldukları sendikadan ayrılmaları da mümkündür. İşçinin bu sendikal haklarını kullandığı için kötü muameleye, ayrımcılığa, çeşitli haksızlıklara uğraması söz konusu olabilir. Bu durumda sendikal ayrımcılık yapıldığını söyleyebiliriz ve işçinin işverenden sendikal tazminat istemesi söz konusu olur.

İşçi Sendikaları Nedir? Tanımı ve Amacı

İşçi sendikası, işçilerin ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla kurduğu, tüzel kişiliğe sahip bir kuruluştur. Sendika, belirli bir işkolunda faaliyet göstermek üzere kurulur ve üyelerini işveren karşısında toplu şekilde temsil eder.

Bu tanımdan hareketle işçi sendikalarının temel işlevi ortaya çıkar: çalışma ilişkisinde işçi tarafının ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek.

Sendika Kurmak İçin Kaç Kişi Gerekli?

Bir işçi sendikası kurmak için en az 7 işçinin bir araya gelmesi gerekir. ^[1] Bu sayı, sendikanın kuruluş anındaki asgari üye sayısıdır.

Sendika kurma eşiği (en az 7 işçi) ile bir işyerinde toplu sözleşme yetkisi kazanma barajları farklı kavramlardır. Toplu sözleşme yetkisi için işkolu ve işyeri barajlarının ayrıca sağlanması gerekir, bu barajlar aşağıda “Bir işyerinde sendika gelmesi için kaç kişi gerekir?” başlığında anlatılmıştır. Ayrıca, bir sendikaya bireysel olarak üye olmak için herhangi bir asgari işçi sayısı şartı aranmaz, her işçi tek başına dilediği sendikaya üye olabilir.

İş Hukuku Avukatımıza Soru Sormak için Bizi Arayabilirsiniz

sendika avukatına sor

Sendikal Haklar Nelerdir? Çalışan Hakları Açısından Önemi

Sendikal haklar, yani sendikalı işçi hakları, şunlardır:

• Sendikaya üye olma ve sendika kurma ve sendikadan ayrılma hakları
• Sendikal faaliyetlere katılma hakkı
• Toplu iş sözleşmesi yapma hakkı
• Grev hakkı

Sendikal haklar gerek Anayasa gerekse uluslararası anlaşmalar ile güvence altına alınmışlardır. Bu haklar, işçilerin hak ve çıkarlarını koruyabilmeleri ve geliştirebilmeleri açısından hakikaten önem arz etmektedir. Zira, örneğin işçiler uygun çalışma koşullarını bir toplu sözleşme ile standart haline getirebilmekte ya da herhangi uyuşmazlık durumunda diğer şartlar da oluşmuşsa greve giderek bir nevi karşı tarafı ortak paydada buluşma konusunda köşeye sıkıştırabilmektedirler. Bu sendikal hakları aşağıda irdeleyeceğiz.

Sendikaya Üye Olma ve Sendikadan Ayrılma Hakkı

Bireyler sendika özgürlüğüne sahiptir. Sendika özgürlüğü diye bahsettiğimiz kavram ise hem olumlu sendika özgürlüğünü hem de olumsuz sendika özgürlüğünü yani hem sendikaya üye olma hem de sendikaya üye olmama durumlarını kapsamına almaktadır.

Olumlu Sendika Özgürlüğü

Bu kavram, bireylerin serbestçe sendika kurabilmesini ve kurulmuş olan sendikalara üye olabilmesini ifade eder. Bununla birlikte, kimsenin bir sendikaya üye olmamaya zorlanamaması, dilediği sendikayı seçip üye olabilmesi, sendikal faaliyetlerde bulunabilmesi de bu kapsamdadır.

Olumlu sendika özgürlüğü Anayasa’da şu şekilde ifadesini bulmuş ve güvence altına alınmıştır:

C. Sendika kurma hakkı
Madde 51 – (Değişik: 3/10/2001-4709/20 md.) Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.

^[2]

Olumsuz Sendika Özgürlüğü

Bireyler yukarıda bahsettiğimiz üzere istedikleri sendikaya üye olabilecekleri gibi, olumsuz sendika özgürlüğü kapsamında hiçbir sendikaya üye olmayabilir, sendikal faaliyette bulunmayabilir veya sendikadan ayrılabilirler. Nitekim Anayasa’da da ifade edildiği üzere, hiç kimse bir sendikaya üye olmaya zorlanamaz.

Sendika Üyeliği ve Ayrılma Hakları

Toplu İş Sözleşmesi Nedir? Sendikaların Bu Süreçteki Rolü

İşçi ve işverenlerin karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma koşullarını düzenlemek için sendikalarca toplu iş sözleşmeleri yapılabilir. Bu hak, Anayasa’nın 53. maddesinde de şu şekilde ifadesini bulmuş ve güvence altına alınmıştır:

A. Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı
Madde 53 – İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.

^[3]

Toplu iş sözleşmesi işçi tarafı ile işveren tarafı arasında yapılır. İşçi tarafını işçi sendikaları doldurabilir. İşveren tarafını ise işverenin kendisi ya da bir sendikaya üye ise işveren sendikası doldurabilir. Bunlar dışında hiçbir gerçek veya tüzel kişi bir toplu sözleşmenin tarafı olamaz, olsalar bile o sözleşmenin niteliği toplu iş sözleşmesi olmayacaktır. Bu anlamda, sözleşmenin taraflarının oluşabilmesi bakımından, işçi tarafı için sendika elzem niteliktedir. İşte sendikaların bu süreçte çok önemli bir rolü olmasının en temel sebebi de budur.

Toplu iş sözleşmesinin getirilmesi sürecinde izlenmesi gereken bir usul vardır (başvuru, Bakanlığın sendikanın yetkisini tespit etmek için yaptığı inceleme süreci ve eğer gerekiyorsa Bakanlığın tespitine itiraz edilmesi, tarafların görüşmesi, imza) ve işte bu süreçte de sendika rol alarak bunları yerine getirmelidir.

Sendikal Faaliyetlere Katılım Hakkı

İşçiler, 15 yaşını doldurmuş bulunmak, işçi sıfatına sahip olmak, sendikanın faaliyet gösterdiği işkolunda çalışıyor olmak koşulu ile sendikalara üye olabilirler. Bu üyelik ilişkisinden birtakım haklar ve borçlar doğar. Doğan haklardan biri de sendikal faaliyetlere katılım hakkıdır.

Sendikal Faaliyet Nedir?

Sendikal faaliyet, sendikaların ekonomik ve sosyal hak ve çıkarları korumak ya da geliştirmek amacıyla yürüttüğü her türlü faaliyettir. Kavram geniş yorumlanır, sendika içi çalışmaları, işverenle yürütülen müzakereleri ve sendika etkinliklerine üye katılımını kapsar.

İşte tüm bu faaliyetlere sendika üyesinin katılım hakkı mevcuttur. Sendikal faaliyetlere katılımın engellenmesi ceza hukuku anlamında suç teşkil edebilmektedir.

Madde 118- (1) Bir kimseye karşı bir sendikaya üye olmaya veya olmamaya, sendikanın faaliyetlerine katılmaya veya katılmamaya, sendikadan veya sendika yönetimindeki görevinden ayrılmaya zorlamak amacıyla, cebir veya tehdit kullanan kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

^[4]

Sendikal Faaliyetlere Katılım Hakkı Bilgilendirmesi

İşverenin Sendikal Haklara Karşı Yükümlülükleri

İşçinin sendika özgürlüğü kapsamında bir sendikaya üye olmaya ve sendikal faaliyetlere katılmaya hakkı vardır. İşverenin bu duruma karşı işçilere bu hakları tanınması ve işçilerin sendika özgürlüğünü kısıtlamaması gerekir. Örneğin, işveren bir işçiyi sırf bir sendikaya üye olduğundan veya olmadığından bahisle işten çıkarmamalıdır, ya da işçileri bir sendikaya üye olmamaya zorlamamalıdır yahut farklı sendikalara üye olan işçilere veya sendikaya üye olan işçi ile üye olmayan işçi arasında eşit olmayan koşullar yaratarak ayrımcılık yapmamalıdır.

İşyerinde Sendikal Faaliyetlerin Yasal Çerçevesi

Toplu iş sözleşmesi yapmak üzere yetkisi kesinleşen sendika, o işyerindeki işçi sayısına göre belli sayıda işyeri sendika temsilcisini işyerinde çalışan üyeleri arasından atayarak on beş gün içinde bu kişileri işverene bildirir. Yani, işyeri sendika temsilcisi, işyerinde toplu iş sözleşmesi yetkisi kesinleşmiş sendikanın o işyerinde çalışan işçilerden kendi üyeleri arasından seçtiği kişi ya da kişilerdir. Bu temsilcilerin görevi, sendikanın yetkisi süresince devam eder.

Temsilcinin görevleri şunlardır: işyeri ile sınırlı olmak kaydı ile işçilerin dileklerini dinlemek ve şikâyetlerini çözümlemek, işçi ve işveren arasındaki iş birliğini, çalışma barışını ve uyumunu sağlamak, işçilerin hak ve çıkarlarını gözetmek ve iş kanunları ile toplu iş sözleşmelerinde öngörülen çalışma şartlarının uygulanmasına yardımcı olmak. Sendikal faaliyet kapsamı geniş yorumlandığından, işyeri sendika temsilcisinin yukarıda sayılan görevleri de sendikal faaliyet kapsamındadır.

İşyeri sendika temsilcileri, işyerindeki işlerini aksatmamak ve iş disiplinine aykırı olmamak şartı ile görevlerini yerine getirir. İşyerlerinde, sendika temsilcilerine görevlerini hızlı ve etkili biçimde yapmalarına imkân verecek kolaylıklar sağlanır. Buna göre, işyerindeki sendikal faaliyetlerin yasal çerçevesini sendikal faaliyetin işyerindeki işleri aksatmayacak nitelikte ve iş disiplinine uygun olması olduğunu söyleyebiliriz.

Sendikal Tazminat Hakkı Nedir? Kimler Talep Edebilir?

Yukarıda bahsettiğimiz üzere sendika özgürlüğü kapsamında kişiler istedikleri sendikaya üye olabildikleri gibi dilerlerse de hiçbir sendikaya üye olmayabilirler, aynı zamanda sendikal faaliyetlere katılabilir veya üye oldukları sendikadan ayrılabilirler.

Tüm bunlarla beraber, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmeleri Kanununda açıkça ifade edildiği üzere:

İşçilerin işe alınmaları; belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri, belli bir sendikadaki üyeliği sürdürmeleri veya üyelikten çekilmeleri veya herhangi bir sendikaya üye olmaları veya olmamaları şartına bağlı tutulamaz. İşveren, bir sendikaya üye olan işçilerle sendika üyesi olmayan işçiler veya ayrı sendikalara üye olan işçiler arasında, çalışma şartları veya çalıştırmaya son verilmesi bakımından herhangi bir ayrım yapamaz. İşçiler, sendikaya üye olmaları veya olmamaları, iş saatleri dışında veya işverenin izni ile iş saatleri içinde işçi kuruluşlarının faaliyetlerine katılmaları veya sendikal faaliyette bulunmalarından dolayı işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.

^[5]

Sendikal Tazminat Hakkı Rehberi

Buna göre:

• İşçilerin işe alımlarında belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri, belli bir sendikadaki üyeliği sürdürmeleri veya üyelikten çekilmeleri veya herhangi bir sendikaya üye olmaları veya olmamaları şart koşulamaz.
• İşveren, bir sendikaya üye olan ve sendika üyesi olmayan işçiler veya farklı sendikalara üye olan işçiler arasında, çalışma şartları bakımından ayrım yapamayacağı gibi çalıştırmaya son verilmesi bakımından da herhangi bir ayrım yapamaz.
• İşçiler, sendikaya üye olmaları veya olmamaları sebebiyle işten çıkarılamaz. Aynı şekilde, iş saatleri dışında veya işverenin izni ile iş saatleri içinde işçi kuruluşlarının faaliyetlerine katılmaları veya sendikal faaliyette bulunmalarından dolayı işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.

Tüm bunlardan hareketle diyebiliriz ki, iş sözleşmesinin kurulmasında (işe alımda), sözleşme şartlarının uygulanmasında (çalışma süresince), sözleşmenin feshinde (işten ayrılırken) sendikal sebeple bir ayrım yapılamayacaktır. İşverenin sendikal sebeplere dayalı bir ayrım yapması halinde işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir. Görüldüğü üzere, sendika özgürlüğüne aykırı bu davranışların yaptırımı sendikal tazminat olarak belirlenmiştir. Bu durumlarda yukarıda bahsettiğimiz durumlarla karşı karşıya kalan işçi, işverenden sendikal tazminat talep edebilecektir.

Sendikal tazminatın miktarı en az bir yıllık çıplak ücret tutarıdır. İş sözleşmesinin sona erdiği tarihteki ücret esas alınarak belirlenir. Miktarının tespiti ihlalin ağırlığına ve somut olayın özelliğine göre hâkimin takdirine bırakılmıştır, ancak uygulamada bu tazminatın çoğunlukla alt sınırdan belirlendiğini söyleyebiliriz.

Sendikal Tazminatın İspat Külfeti?

Sendikal gerekçelerle işten çıkartılan bir çalışanın, işverenden sendikal tazminat hakkını talep etme hakkı olduğu gibi bu durumda sendikal nedenle işten çıkartıldığının da ispatı gerekmektedir. Kural olarak iş akdinin feshini ispat külfeti işveren üzerindedir. Ancak sendikal fesih yapıldığının ispat külfeti ise işçinin üzerindedir.

İŞÇİ HAKLARI İLETİŞİM

Sendikaların Çalışanlara Sağladığı Sosyal ve Ekonomik Haklar

Yukarıda sendikaların işçiler veya işverenler arasındaki çalışma ilişkisinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarları koruma ve geliştirme amacı güttüğünden söz etmiştik. Bu kapsamda diyebiliriz, sendika işçilere birtakım sosyal ve ekonomik hakları sağlar. Bunu en başta bir toplu sözleşme sürecine girerek toplu iş sözleşmesi imzalayarak yapması mümkündür. Örnek vermek gerekirse, ikramiye sayısını arttırabilir, çalışma saatlerini düzenleyebilir, çeşitli ayni yardımlar (eşya, giysi, servis gibi) tesis edebilir. Tüm bunların işveren tarafıyla ortak noktada buluşup toplu iş sözleşmesi imzalanarak hayata geçirilmesi mümkündür.

Sendikaların yaptıkları yine TİS sözleşmesi ile fazla mesai ücretinin %50 zamlı yerine %60 vs şekilde zamlı ödeneceği kararlaştırılabilir. Yine işçinin kıdeminden bağımsız şekilde yıllık izin süreleri belirlenebilir ve yıllık izin süreleri uzatılabilir.

Sendikaların İşçi Haklarını Koruma ve Geliştirmedeki Rolü

Sendikalar işçi haklarının korunması ve geliştirilmesi hususunda gerçekten de çok önemli bir role sahiptir. İşçiler adına işverenlerle bir toplu iş sözleşmesi imzalayarak ücretler, çalışma saatleri, izinler gibi hususlarda işçilerin çıkarlarını koruyacak düzenlemeler getirebilirler. Böylece işçiler için hem daha iyi şartlar sağlanmış olacak hem de işverenin bulunduğu ekonomik konuma bağlı olarak işçiye birtakım dayatmalarda bulunmasının önüne geçilebilecektir.

Aynı zamanda sendikalar işçileri davalarında temsil edebilir, hukuki destek ve yardım tesis edebilirler. Örneğin bir işçinin kötü muameleye maruz kaldığını ve hukuki yollara başvurduğunu düşünelim ya da bir iş kazası meydana geldiğini varsayalım. İşte bu gibi durumlarda işçilerin hak arama süreçlerinde sendika onların yanında olur.

Sendikalar tüm bunlarla beraber iş sağlığı ve güvenliği konusunda da etkin rol oynayabilirler. Çeşitli çalışmalar yapabilir, düzenlemeler getirilmesine ön ayak olabilir, işçilerin iş sağlığı ve güvenliği gibi gerçekten çok önemli bir konuda eğitilmesi için destek sağlayabilirler.

Sendika Üyeliği ve İşten Çıkarma Yasağı

Yukarıda da çokça bahsettiğimiz üzere, kişiler sendika özgürlüğüne sahiptir. Sendika özgürlüğü kapsamında kişiler serbestçe sendika kurabilir, sendikalara üye olabilir, üyelikten serbestçe çekilebilir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.

Tüm bunlarla beraber, bir işçi sırf bir sendikaya üye olduğundan veya olmadığından hareketle işten çıkarılamaz. Fakat buna rağmen işçi sendikal bir nedene dayalı olarak işten çıkarıldığında sendika özgürlüğüne aykırı hareket edilmiş olacaktır ve bunun yaptırımı yukarıda açıklanan sendikal tazminata hükmedilmesidir.

Yargıtay, sendikal tazminatın alt sınırını işçinin kıdemine göre kademelendirmektedir. ^[6] Buna göre 6 ay ile 5 yıl arasında kıdemi olan işçi için 1 yıllık, 5 yıl ile 15 yıl arasında kıdemi olan işçi için 1 yıl 1 aylık, 15 yıldan fazla kıdemi olan işçi için 1 yıl 2 aylık brüt ücret tutarında sendikal tazminat öngörülür. Kanunda bu tutarların üzerinde bir üst sınır belirlenmemiştir, hâkim somut olayın özelliğine göre daha yüksek bir tazminata da hükmedebilir.

Sendika Üyeliği ve İşten Çıkarma

Çalışanların Sendikalara Karşı Yükümlülükleri

İşçiler sendikalara üye olduklarında bu üyelik ilişkisine bağlı olarak birtakım hakları ve yükümlülükleri doğar. Üyelik ilişkisine bağlı olarak işçi üzerinde doğan yükümlülükler şunlardır:

Aidat Ödeme Yükümlülüğü

İşçiler, üye oldukları sendikaya aidatları düzenli olarak ödemelidirler. Aidatlar, sendikaların tüzüklerinde belirledikleri usul ve esaslara göre belirlenen bir miktardır. Yaygın olarak “kaynaktan kesme” denen yöntemle aidatların ödenmesi söz konusu olur, yani işverence işçinin maaşından kesilir ve sendikaya gönderilir.

Sendika Kararlarına Uyma Yükümlülüğü

Üyelik ilişkisinin niteliği itibariyle işçiler üye oldukları sendikanın aldıkları kararlara uymalıdırlar. Böylece sendika da işlevini etkin bir şekilde yerine getirebilecektir.

Sendikaların İşverenle Müzakere Gücü ve Etkisi

Sendikaların işveren karşısındaki en belirgin gücü, toplu müzakere kapasitesinden gelir. İşçilerin bireysel olarak işverenle pazarlık yapmalarının mümkün olmadığı konularda sendikalar işverenlerle daha güçlü bir şekilde müzakere edebilme imkanına sahiptir. İşveren karşısında sendikayı güçlü kılan başlıca unsurlar toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi, greve gitme imkânı, uzlaşma ve arabuluculuk mekanizmaları, aynı zamanda politik ve sosyal etki gücüdür.

İşçi Sendikaları ve Sendikal Haklar Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

İşçi sendikaları ve sendikal haklar ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Haşim Elmas

Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunudur. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi’nde Özel Hukuk Tezli Yüksek Lisans eğitimine devam etmektedir. Arabuluculuk, Uzlaştırmacılık ve Ceza alanlarında uzmanlık sertifikalarına sahiptir. Başta İş, T...

Tüm yazıları