Market Çalışanlarının Tazminat Hakları
Market çalışanlarının tazminat hakları, 4857 sayılı İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu kapsamda market çalışanları işçi kategorisinde değerlendirilir. Özellikle market çalışanlarının çalışma koşullarında İş Kanunu’nun emredici kurallarına aykırı nitelikte birçok husus vardır. Bu yüzden market çalışanları tazminat haklarına en kolay şekilde ulaşabilen işçi gruplarındandır.
Market Çalışanlarının Hakları ve Türleri
İş Kanunu kapsamında market çalışanlarının alacak ve tazminat türleri feshe bağlı olan ve olmayan şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Feshe bağlı olan haklar için iş sözleşmesinin sona ermesi gerekirken, feshe bağlı olmayan haklar iş sözleşmesi devam ederken talep edilebilir. Market çalışanlarının tazminat hakları da bu çerçevede değerlendirilir.
Market Çalışanlarının Tazminat Hakları
Feshe Bağlı Olan Alacaklar ve Tazminatlar
Market çalışanlarının feshe bağlı bazı hakları vardır. Bu haklar aşağıda listelenmiştir.
- İhbar Tazminatı
Bu tazminat türü için market çalışanının işvereninin haklı neden olmadan yaptığı fesih sonucu işten çıkarılmış olması gerekmektedir. Market çalışanının ihbar tazminatı ücreti çalıştığı süreye göre değişmektedir.
| Çalışma Süresi | İhbar Tazminatı |
| 0-6 ay | 2 hafta |
| 6 ay – 1,5 yıl | 4 hafta |
| 1,5 yıl – 3 yıl | 6 hafta |
| 3 yıldan fazla | 8 hafta |
İhbar tazminatıyla ilgili detaylı bilgi ve şartlara İhbar Tazminatı Nedir? yazımızdan ulaşabilirsiniz.
- Kıdem Tazminatı
Market çalışanı haklı neden olmadan işten çıkarılırsa 1 yıldan fazla çalışması varsa kıdem tazminatına hak kazanır. Ayrıca haklı fesih yapan market çalışanının da kıdem tazminatı hakkı vardır. Dava açarak haklı nedenini ispat edebilir ve mahkeme kararıyla kıdem tazminatını alabilir. Kıdem tazminatı ile ilgili detaylı bilgi için Kıdem Tazminatı yazımızı inceleyebilirsiniz.
- İşe İade Davası Açma Hakkı
6 aydan fazla çalışan bir zincir market personeli, şirket bünyesinde 30’dan fazla personel olduğu için iş güvencesine tabiidir. Bu durumda haklı neden olmadan işten çıkarılan market çalışanının işe iade davası açma hakkı vardır. Bu dava neticesinde işe iade olabilir, işe iadesi olmazsa 4-8 ay arasındaki maaşına denk işe başlatmama tazminatı alır. Ayrıca işe başlatıldığı ya da başlatılmadığı her iki durumda da 4 aya kadar boşta geçen süre tazminatına da hak kazanır.
İşe iade davası ile ilgili detaylı bilgiye İşe İade Davası yazımızdan ulaşabilirsiniz.
- Yıllık İzin Ücreti Hakkı
Haklı neden olmadan işten çıkarılan ya da haklı nedenle iş akdini fesheden bir işçi hak ettiği ancak henüz kullanmadığı yıllık izinlerinin de ücretini almaya hak kazanır.
Market Çalışanlarının Feshe Bağlı Olmayan Alacakları
- Ücret Alacağı
Market çalışanının ödenmeyen maaşlarını talep etmesi için işten ayrılmasına gerek yoktur. İşte çalışmaya devam ederken da bu işçilik alacağı için hukuki süreçlere başvurabilir.
Haftada 45 saatin üstünde çalışan market çalışanının fazla mesai hakları, normal mesai ücretinin 1,5 katı olarak ödenmelidir. Özellikle sabah açılış öncesi ve akşam kapanış sonrası 15 dakikalık mesai uzamaları market çalışanları için sıklıkla yaşanmaktadır. Bu durumlar dahi fazla mesaiye girmektedir.
Hafta tatili olarak belirlenen dinlenme gününde mesaiye çağırılan market çalışanının bu mesaisi için ek ücret ödenmelidir. Hafta tatilinde çalışmasa bile 1 günlük ücret hakkı olan market çalışanının hafta tatilinde çalıştığı durumda 1 mesai daha alır. Ayrıca eğer hafta tatili çalışması fazla mesaiye giriyorsa işçiye 1/2 mesai daha ödenmelidir.
Yasal olarak resmi tatil kabul edilen genel tatil ve bayram günlerinde çalışan işçinin ücreti %100 zamlı olarak ödenir.
Market Çalışanlarının Tazminat Alma Şartları
Market çalışanlarının tazminat hakları ve şartları, işçi statüleri gereği kanunda işçiler için öngörülen tazminat şartlarına göre belirlenmektedir. 1475 sayılı İş Kanunu kapsamında, kıdem tazminatının alınabilmesi koşulları şu şekildedir;
- 4857 kapsamında işçi olmak
- Bir yıl, aynı işverenin işyerinde ya da iş yerlerinde çalışmış olmak
- Belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışmak
- İş sözleşmesi işveren tarafında haklı nedenle feshedilmemiş olmalı
Market çalışanlarının diğer tazminat haklarından biri de ihbar tazminatıdır. İhbar tazminatı, koşulların varlığı halinde, iş akdinin işçi ya da işveren tarafından sonlandırılması için öngörülen süreye uyulmaması durumunda ödenen tazminattır.
İhbar tazminatı işveren ya da işçi tarafından talep edilebilmektedir. İhbar tazminatının talep edilebilmesi için,
- Belirsiz süreli iş sözleşmesi olmalıdır.
- İş sözleşmesinin feshi haklı bir sebebe dayanmamalıdır.
- Kanunda belirtilen asgari sürelere riayet edilmeden iş sözleşmesi sonlandırılmalıdır.
- Fesih bildirimi usulüne aykırı olmalıdır.
İhbar süreleri kıdeme göre farklılık arz etmektedir.
- Altı aydan kısa süreli bir iş ilişkisi mevcut ise, iki hafta
- Altı aydan bir buçuk yıla kadar olan iş ilişkisinde, dört hafta
- Bir buçuk yıldan üç yıla kadar olan iş ilişkisinde, altı hafta
- Üç yıldan daha uzun süreli iş ilişkisinde, sekiz hafta olarak düzenlenmiştir. Bu süreler en az olarak ele alınmıştır. Taraflar bu süreleri uzatabilmektedirler ancak kısaltamazlar çünkü İş Kanunu’nda yer alan çoğu hüküm zayıf olan tarafı(işçi) korumak için emredici olarak düzenlenmiştir.
Market çalışanlarının alabilecekleri son tazminat türü ise, kötü niyet tazminatıdır. Kötü niyet tazminatı iş güvencesi hükümlerinden yararlanamayan işçinin başvurabileceği diğer yoldur.
İş güvencesi hükümleri, 4857 sayılı İş Kanunu’nda düzenlenmiştir ancak bu kanun kapsamında çalıştırılan bütün işçiler iş güvencesi hükümlerinden faydalanamaz.
İşçinin iş güvencesi hükümlerinden faydalanabilmesi için gerekli olan hususlar,
- İşyerinde otuz veya daha fazla işçi çalıştırılmalıdır.
- İşçi en az altı aylık kıdeme sahip olmalı
- İşçi belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışmalı
- İşçi kanunda öngörülen işveren vekillerinden olmamalı. Bu şartların varlığı halinde işçi iş güvencesi hükümlerinden faydalanabilmektedir. Bu şartların sağlanamaması halinde işçi, kötü niyet tazminatına başvurabilir.
MARKET ÇALIŞANLARININ TAZMİNAT HAKLARI
İstifa Durumunda Market Çalışanlarının Tazminat Hakları
Normal şartlar altında istifa eden işçinin, anyı zamanda herhangi bir tazminat hakkı bulunmamaktadır. Bunun bir istisnası, 4857 sayılı İş Kanunu’nda düzenlenen sebeplerin varlığı halinde, işten kendi istekleri ile ayrılan, istifa eden işçiler kıdem tazminatına hak kazanabilirler.
- İşçi iş sözleşmesini geçerli bir nedene dayandırarak sona erdirirse
- İşçi iş sözleşmesini haklı bir nedene dayandırarak sona erdirirse
- Kadın işçi evlenme tarihinden itibaren bir yıl içerisinde iş sözleşmesini sona erdirirse, bu gibi durumlarda işçi, işverenden çalışmasının karşılığı olan kıdem tazminatını talep edebilecektir.
İşten Çıkarılma Durumunda Market Çalışanlarının Tazminat Hakları
Market çalışanlarının tazminat hakları, iradeleri dışında işten çıkarılmaları halinde de varlığını sürdürür. Bir market çalışanının fesih yoluyla iş sözleşmesinin sona erdirilebilmesi için iki yol vardır:
- Süreli fesih
İşçi veya işveren geçerli bir nedeninin varlığı ile iş sözleşmesini sona erdirebilir. Bu halde işçiye veya işverene belli bir süre önceden bildirim yapılmalıdır. Bu bildirim işçinin kıdemine göre belirlenir. Eğer herhangi iki taraftan biri bu sürelere uymazsa ihbar tazminatı ödemek zorunda kalacaktır. İşveren bu süreyi beklemek istemez ise süreye karşılık gelen parasal miktarı ödeyerek bu durumdan kurtulabilir. Bildirim süreleri içerisinde işçiye iş araması için ücretinden kesinti olmaksızın günde iki saat izin verilmelidir. İşçi işten çıkarıldıktan sonra eğer kıdem tazminatına hak kazanmış ise kıdem tazminatı ve diğer yan hakları işçiye ödenir.
- Derhal fesih
İşçi veya işveren kanunda sayılan derhal fesih nedenlerinin varlığı halinde, bildirim sürelerine uymaksızın iş sözleşmesini sona erdirebilir. İşveren eğer haklı nedenle derhal fesih yoluna giderse işçi kıdem tazminatına hak kazanamayacaktır.
İşçi eğer sadakat borcu, rekabet etmeme borcu gibi yükümlülüklerine aykırı davranışta bulunmuş ise bu hallerde de kıdem tazminatı hakkı olmayacaktır.
Market Çalışanlarının Haklı Fesih Sebepleri
Market çalışanlarının haklı nedenle fesih hakları, İş Kanunu madde 24’te düzenlenmiştir. Bu başlık altında sizlere sektörel olarak uygulamada market çalışanlarının tazminat kazanabileceği haklı fesih sebeplerinden sıkça görülenlerine değineceğiz.
Başka Şubeye Gönderilme Nedeniyle Market Çalışanlarının Tazminat Hakları
Market çalışanlarının görev yerinin değiştirilmesi önemli bir değişikliktir. İşveren tarafından bu değişiklik 6 iş günü içerisinde yazılı bir şekilde işçiye bildirilmelidir.
İş Kanunu madde 22’ye göre;
İşveren, iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir. Bu şekle uygun olarak yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz. İşçi değişiklik önerisini bu süre içinde kabul etmezse, işveren değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli nedenin bulunduğunu yazılı olarak açıklamak ve bildirim süresine uymak suretiyle iş sözleşmesini feshedebilir. İşçi bu durumda 17 ila 21 inci madde hükümlerine göre dava açabilir.
Taraflar aralarında anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir. Çalışma koşullarında değişiklik geçmişe etkili olarak yürürlüğe konulamaz.
Bu hüküm dikkate alınarak,
- İşveren, değişikliği yazılı olarak işçiye bildirmeli
- İşçi bu husus hakkında 6 iş günü içerisinde kabul beyanını iletmeli.
Yukarıdaki şartlar sağlanmazsa işyerinin değiştirilmesi işçiyi yükümlülük altına sokmamaktadır.
Bu durumda market çalışanı esaslı değişiklik olarak kabul edilen yeni şubeye transfer edilmeye zorlanamaz ve fesih hakkını kullanabilir. Bu sayede 1 yıllık çalışma süresini doldurmuşsa kıdem tazminatına hak kazanacaktır.
Market çalışanları, sık sık konum ve şube değişikliğine maruz kalabilmektedirler. Bu durumda, işçinin görüşünün alınmaması bu değişikliği bir fesih nedeni haline getirmektedir. Yapılan esaslı değişikliklerde mutlaka her iki tarafın da rızası uyuşmalıdır.
Eğer işverenin bu değişiklik talebi haklı bir nedene dayanıyorsa ve market çalışanı bu değişikliği belirtilen süre içinde kabul etmiyorsa bu durum geçerli nedenle fesih sebebi oluşturabilir ve bu durumda işçi kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanır.
İşveren tarafından bu şartlara uyulmadan, haklı bir neden olmadan market çalışanının iş akdi feshedilmişse işçi, süreli fesihe dayanan ihbar tazminatı talebini, iş güvencesi kapsamında ise işe iade davasını ve bunun sonucunda meydana gelebilecek olan işe başlatmama tazminatını aynı zamanda boşta geçen süre ücretini talep edebilecektir. Eğer çalışan işçi iş güvencesi kapsamında değilse kötü niyet tazminatı talep edebilecektir.
Uygulamada market çalışanları açısından esaslı ve aleyhe değişiklik sayılan başlıca durumlar şunlardır:
- İşyerine yol süresinin uzaması,
- Çalışma saatlerinin artması,
- 8 saatlik vardiyadan 12 saatlik sabit fazla mesaili vardiyaya geçirilme,
- Vardiyasız projeden vardiyalı projeye gönderilme,
- Gündüz çalışan işçinin gece vardiyasına alınması,
- Ücret veya prim kazancı daha düşük şubeye gönderilme,
- Aynı işin daha az personelle yaptırılacağı şubeye gönderilme,
- Servis uygulaması yerine yol ücreti verilmesi.
Ayrıca yeni sunulan proje için çalışma şartlarında esaslı ve aleyhe değişiklik meydana gelmediğinde yine işçi tarafından haklı fesih yapılıp kıdem tazminatı talebinde bulunulmak istenir ise, bu durumda iş sözleşmesi kapsamında işveren tarafından daha önce yapılan usulsüzlükler sebep gösterilerek haklı fesih yapma hakkı devam edecektir.
Fazla Mesailerin Ödenmemesi Nedeniyle Market Çalışanlarının Tazminat Hakkı
Haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu sürenin aşılması halinde fazla çalışma gündeme gelecektir. Fazla çalışmasının hakkı ödenmeyen işçiler haklı fesih yaparak tazminatlarına hak kazanabilmektedir.
Uygulamada, özellikle de sektörün liderleri olan zincir marketlerin çalışanlarına sürekli fazla mesai yaptırıldığı görülmektedir. Market çalışanlarının fazla mesaileri genelde aşağıdaki durumlarda görülmektedir:
- Market çalışanı eksikliğinde çalışmayan kişi yerine çalışma
- Mağaza sorumlusu ve yardımcısının izinli sürelerinde mağazayı idare etme
- Hafta tatillerinde yoğunluk oluştuğunda ek mesai
- Vardiyalar arasındaki 11 saatlik fark kuralına uyulmaması
- Market çalışanının sabah açılış saatinden 15 dk önce işe gelmeye zorlanması
- Mesai bitiminden sonra kasa sayım işlemleri için ek mesai
- Envanter sayımlarında ek mesai
- Yeni açılan şubelere destek için ek mesai
Yukarıdaki durumlar market çalışanlarının en sık karşılaştığı ve bu fazla mesailerine karşılık günlük mesai ücretlerinin %50 zamlı olarak ödenmediği durumlardır. Bu durumların varlığı halinde market çalışanı derhal haklı fesih yaparak kıdem tazminatı için hukuki süreci başlatabilir.
Fazla Mesailerin İzin Olarak Kullandırılması Nedeniyle Haklı Fesih
Fazla mesai yaptırılan market çalışanının fazla mesai hakkı ödenmek yerine sıklıkla izin verildiği uygulamada görülmektedir. Ancak işçinin kanundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz.
Market çalışanlarının tazminat hakları kapsamında, eğer işçi tarafından bir talep söz konusu olmazsa işveren işçiye fazla çalıştığı kısmın ücretini ödemekle yükümlüdür. İşçiye bulunduğu ay içinde yaptığı fazla mesaisinin ücreti ödenmek yerine izin verilmeye zorlanıyorsa işverenin fazla mesai ücretini ödemediği kabul edilir. Bu durumda işverenin ücret ödemekten kaçınması çalışan bakımından haklı nedenle fesih oluşturur.
Görev Tanımı Dışında İş Yaptırılması Nedeniyle Haklı Fesih
Market çalışanlarının en büyük ve en yaygın problemlerinden biri de iş tanımları dışında işlerde çalıştırılmalarıdır. İşçinin görev tanımı, işçi işe başlarken işveren ile mutabık olduğu alandır. İşveren acil ve arızi durumlarda iş tanımı dışında işlerde işçileri çalıştırabilir. İşçiye görev tanımı dışında bir işin yaptırılması, işçinin yaptığı işe yabancı veya bu işini zorlaştırıcı etkide bir eylemin yaptırılmasıdır.
İşçiye görev tanımı dışında bir işin yaptırılması 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında bir haklı fesih nedeni olarak sayılmasa da esaslı bir değişiklik olarak nitelendirildiğinden ve Yargıtay kararlarınca da bu durum kabul edildiğinden haklı fesih nedeni olabilmektedir.
Özellikle market çalışanlarının görevleri dışında depoya ürün taşıması, nakliye araçlarından mal indirmesi, reyon görevlilerinin bile kasaya bakması gibi hususlar iş sözleşmesinde çalışan tarafından onaylanmıyorsa haklı fesih sebebi olarak kabul edilir. İşçi bu durumları öne sürerek hak ettiği kıdem tazminatını alabilir.
Mobbing Nedeniyle Tazminat Hakkı
Mobbing, çalışan bireyi yıldırmak ve yıpratmak, onu pasif duruma düşürmek amaçları ile yapılan rahatsız edici ve baskıcı davranışlardır. İşçiye karşı uygulanan mobbing kanun kapsamında düzenlenen eşit davranma borcuna aykırılık teşkil eder. İşveren dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplerle işçilere karşı ayrımcılık yapamayacaktır. Aynı nitelikte olan işçilerden bir kısmını koruyucu hükümler dışında tutmak hem Anayasanın eşitlik ilkesine hem de iş hukukunun temel kurallarına uygun düşmez. Eşit davranma borcu mutlak bir eşitlik olarak algılanmamalıdır. Eşit durum ve koşullara sahip işçiler arasında, haklı bir neden olmadıkça farklı uygulamalarda bulunulamaz.
İşçiye karşı eşit davranma borcuna aykırı davranışlarda bulunulursa, işçiye dört aylık ücreti kadar tazminat ödenecektir.
Market Çalışanlarının Hakları İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular
Market çalışanlarının tazminat hakları konusunda merak edilenleri bu başlık altında listeledik.
Zincir Marketlerde Çalışan İşçilerin Tazminat Hakları Farklı Mıdır?
Hayır. Büyük ulusal market zincirlerinde çalışan işçiler de küçük marketlerde çalışanlar gibi 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında işçi sayılır ve aynı tazminat haklarına sahiptir. İşletmelerde vardiya, sayım dönemleri ve şube değişiklikleri gibi sektöre özgü uygulamalar tazminat süreçlerinde en sık karşılaşılan konulardır. Market çalışanlarının sektörü, haklı fesih yaparak kıdem tazminatının alınması için en elverişli sektörler arasındadır.
Market Çalışanları Tazminat Haklarını Ne Kadar Sürede Talep Etmelidir?
Zamanaşımı bir hakkı sona erdirmemekle beraber o hakkın talep edilebilirliğini engellemektedir. Bu sürenin geçmiş olması, bir def’i olarak ileri sürülebilir. Zamanaşımı süresi taraflar öne sürmedikçe hakim tarafından dikkate alınamayacaktır. 4857 sayılı İş Kanunu’nda ücret alacakları için 5 yıllık zamanaşımı süresi düzenlenmiştir. Aynı şekilde kıdem tazminatının talep edilebilme süresi de 5 yıllık süreye tabidir.
1 Yıldan Az Çalışan Market İşçisi Kıdem Tazminatı Alabilir Mi?
Hayır. Kıdem tazminatının temel şartı 1475 sayılı Kanun m.14 uyarınca aynı işverene bağlı işyerlerinde toplam en az 1 yıl çalışmış olmaktır. 1 yıldan az çalışan market işçisi kıdem tazminatına hak kazanamaz; ancak ihbar süresine uyulmadan çıkarıldıysa ihbar tazminatı talep edebilir.
Market Çalışanlarının Kıdem Tazminatını Kim Öder?
Kıdem tazminatı, iş sözleşmesi kapsamında son çalışılan işveren tarafından ödenir. Bu işverenin işyerinde ya da bu işverene bağlı işyerlerinde toplam bir yıl veya daha fazla çalışılmış olması gerekmektedir. Bir alt-işverenlik (taşeron) ilişkisi söz konusu olduğunda işçi alacaklarından asıl işveren ve alt işveren birlikte (müteselsil) sorumlu olmaktadır.
Market Çalışanlarının Tazminat Haklarının Talep Edilebilmesi İçin Nasıl Bir Süreç İşletilmelidir?
Market çalışanlarının tazminat hakları için açacakları dava işçi alacağı davasıdır. Bu dava 4857 sayılı İş Kanunu’na göre işçilerin işverenlerine karşı açtıkları bir dava olarak düzenlenmiştir. İşçiler eğer ücret, ihbar tazminatı, kıdem tazminatı vb. alacaklarını işverenden alamazlarsa İş Mahkemelerinde dava açabilmektedirler. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu madde 3 hükmüne göre, Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu alacak ve tazminatla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları hakkında birinci cümle hükmü uygulanır.
Bu hükme göre, market çalışanlarının tazminat haklarını talep ederken İş Mahkemesine dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk prosedürünü işletmeleri gerekmektedir. Bu konuda herhangi bir hak kaybı yaşamamak için İş Hukuku alanında çalışan bir avukattan yardım alınması önerilmektedir.
